อายุน้อยเป็นโรคหลอดเลือดสมองได้ (stroke in the young)

โรคหลอดเลือดสมองเป็นโรคที่มักพบในช่วงวัยกลางคนถึงวัยสูงอายุ โดยอุบัติการณ์มักเพิ่มขึ้นตามอายุที่สูงขึ้น และยังเป็นสาเหตุสำคัญของการเสียชีวิตและความพิการของประชากรทั่วโลก สามารถพบในผู้ป่วยที่มีอายุน้อยกว่า 45 ปี ซึ่งอยู่ที่ประมาณร้อยละ 5 ของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองทั้งหมด เรียกว่าโรคหลอดเลือดสมองในคนอายุน้อย (stroke in the young) ^1-2

สาเหตุของการเกิดโรค

การเกิดโรคหลอดเลือดสมองในผู้ที่มีอายุน้อยมีปัจจัยเสี่ยงและสาเหตุในการเกิดโรค ได้แก่ การสูบบุหรี่ การดื่มแอลกอฮอล์ ความดันโลหิตสูง ไขมันในเลือดสูง เบาหวาน โรคหัวใจ และสาเหตุอื่น ๆ ได้แก่ โรคหัวใจที่เป็นมาตั้งแต่กำเนิดหรือเกิดขึ้นทีหลัง (congenital and acquired heart problems) โรคที่เกี่ยวกับความผิดปกติทางด้านโลหิตวิทยา (hematologic conditions) โรคที่เกี่ยวกับความผิดปกติของหลอดเลือด (vasculopathies) หรือจากความผิดปกติทางเมตาบอลิซึม (metabolic disorders) เป็นต้น ¹ ซึ่งสามารถเกิดได้ทั้งโรคหลอดเลือดสมองแบบตีบและแตก โดยร้อยละ 65 ของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองที่มีอายุน้อยทั้งหมดเป็นโรคหลอดเลือดสมองแบบตีบ (ischemic stroke) ซึ่งสาเหตุหลักเกิดจากการมีลิ่มเลือดหัวใจอุดตัน (cardioembolic) และหลอดเลือดแดงขนาดใหญ่แข็ง (large artery atherosclerosis) ^3,6

อาการของโรค

อาการแสดงของโรคหลอดเลือดสมองที่สามารถสังเกตได้ คือ

1. F (Face) มีอาการปากเบี้ยว หรือมีน้ำลายไหลออกที่มุมปาก
2. A (Arm) มีอาการแขนขาอ่อนแรงครึ่งซีก
3. S (Speech) มีอาการลิ้นแข็ง พูดไม่ชัด หรือนึกคำพูดไม่ออก
4. T (Time) ถ้ามีอาการเหล่านี้ ควรรีบไปโรงพยาบาลให้เร็วที่สุด

ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดโรคในผู้ที่มีอายุน้อย

1.ปัจจัยเสี่ยงจากพฤติกรรม

• พบว่าปัจจัยเสี่ยงด้านพฤติกรรมที่พบสูงสุด 2 อันดับแรก คือ การสูบบุหรี่และการดื่มแอลกอฮอล์รวมถึงลักษณะการใช้ชีวิต (lifestyle) หรือการไม่ได้ออกกำลังกาย ซึ่งเป็นสาเหตุที่ทำให้สามารถเกิดโรคหลอดเลือดสมองได้มากกว่าคนทั่วไป ^1,2

2.ปัจจัยเสี่ยงจากโรคประจำตัว

• โรคความดันโลหิตสูง พบประมาณร้อยละ 35 จากผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองอายุน้อยทั้งหมด ซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการเกิดโรคหลอดเลือดสมอง เพราะมีผลกระทบโดยตรงกับโรคหัวใจและหลอดเลือด ²
• โรคเบาหวาน พบประมาณร้อยละ 10 จากผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองอายุน้อยทั้งหมด เนื่องจากระดับน้ำตาลในเลือดสูง ทำให้เลือดมีความหนืดและอาจเกิดการอุดตันของหลอดเลือดสมองได้ ²
• ไขมันในเลือดสูง พบประมาณร้อยละ 50 – 60 จากผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมองอายุน้อยทั้งหมด ซึ่งเป็นสาเหตุที่ทำให้มีไขมันสะสมอยู่ตามผนังหลอดเลือดได้ ²

3.ปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดโรคในผู้หญิง

• ไมเกรนชนิดมีอาการนำ (migraine with aura) สามารถพบในผู้หญิงมากกว่าผู้ชาย ซึ่งตามผลวิจัยพบว่าผู้ที่มีภาวะไมเกรน สามารถเป็นโรคหลอดเลือดสมองแบบตีบได้มากกว่าคนทั่วไปถึง 2 เท่า ซึ่งมีผลเชื่อมโยงกับสาเหตุของการเกิดลิ่มเลือดหัวใจอุดตัน (cardioembolic) การมีรูที่ผนังห้องหัวใจ(patent foramen ovale) การแข็งตัวของเลือดผิดปกติ (prothrombotic) ³
• การใช้ยาคุมกำเนิดที่มีฮอร์โมนเอสโตรเจน สามารถเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดโรคหลอดเลือดสมองได้ถึง 2.75 เท่า ส่วนยาคุมกำเนิดแบบที่มีแต่ฮอร์โมนโปรเจสติน ยังไม่พบว่าสามารถเพิ่มความเสี่ยงในการเกิดโรคหลอดเลือดสมองได้ ^1,3
• การตั้งครรภ์ เป็นสาเหตุที่ไม่ค่อยพบแต่ก็สามารถทำให้เกิดโรคหลอดเลือดสมองได้ อาจพบได้ 30 ราย จากผู้หญิงตั้งครรภ์ทั้งหมด 100,000 ราย เนื่องจากภาวะ hypertensive disorder ทำให้เกิดภาวะเลือดแข็งตัวง่ายขึ้นขณะตั้งครรภ์ ซึ่งสามารถเกิดได้ทั้งในช่วงระยะก่อนคลอด (Antepartum) ขณะคลอด (Peripartum) หรือ หลังคลอด (Postpartum) ^1,3

4.ปัจจัยเสี่ยงจากโรคหัวใจ ^2,3

• การมีรูที่ผนังห้องหัวใจ (patent foramen ovale)
• โรคหัวใจพิการแต่กำเนิด
• หัวใจเต้นผิดจังหวะ (atrial fibrillation)

5.ปัจจัยเสี่ยงจากภาวะที่หลอดเลือดแข็งตัวง่าย ³

• ภาวะที่หลอดเลือดแข็งตัวง่ายกว่าปกติ โดยสามารถเกิดได้จากหลายปัจจัย เช่น การเกิดการกลายพันธุ์ของยีน (gene mutation), การขาดโปรตีน antithrombin, กลุ่มอาการต้านฟอสโฟลิพิด (antiphospholipid syndrome), ภาวะกรดอะมิโนในเลือดสูง (hyperhomocysteinemia), โรคเม็ดเลือดแดงเป็นรูปเคียว (sickle cell disease) หรือจากสาเหตุอื่น ๆ ที่ทำให้เกิด ไม่ว่าจะเป็น มะเร็ง การตั้งครรภ์ หรือภาวะ metabolic syndrome ซึ่งเป็นปัจจัยที่ทำให้เกิดการแข็งตัวของเลือดง่ายมากขึ้น โดยมีการยับยั้ง fibrinolytic pathway

6.ปัจจัยเสี่ยงจากความผิดปกติของหลอดเลือด ³

• ภาวะหลอดเลือดแดงใหญ่บริเวณด้านหน้าคอหรือด้านหลังคอเกิดการฉีกขาด ซึ่งอาจเกิดจากการบิดหมุนคออย่างรุนแรง ทั้งจากการนวด การจัดกระดูก หรืออุบัติเหตุทางรถยนต์ เป็นต้น
• ภาวะหลอดเลือดแดงใหญ่อักเสบ (giant cell arteritis)
• ภาวะที่มีการแคบลงของหลอดเลือดแดง (fibromuscular dysplasia)
• ภาวะหลอดเลือดแดงหดตัวชั่วคราว (reversible vasoconstriction syndrome)

7.ปัจจัยเสี่ยงจากโรคทางพันธุกรรม ³

• โรคแฟเบร (fabry disease) โรคทางพันธุกรรมที่ทำให้เกิดการกลายพันธุ์ของยีนไปสู่การขาดเอนไซม์บางชนิด ที่มีผลต่ออวัยวะภายใน เช่น หัวใจ ปอด ช่องท้องระบบประสาท และสมอง
• โรค mitochondrial encephalopathy โรคที่มีความผิดปกติของไมโทคอนเดรีย ซึ่งเกิดจากการกลายพันธุ์ของยีน ทำให้มีภาวะกรดแลคติกคั่งในเลือดมากผิดปกติ ทำให้มีอาการคล้ายโรคหลอดเลือดสมอง
• โรคโมยาโมยา (moyamoya disease) เป็นหนึ่งในโรคหลอดเลือดสมอง ซึ่งเกิดจากการตีบหรืออุดตันของหลอดเลือดแดงหลักที่ไปเลี้ยงสมอง ซึ่งสามารถถ่ายทอดทางพันธุกรรมได้

การรักษาโรคหลอดเลือดสมอง ⁴

การรักษาโรคหลอดเลือดสมองแบบตีบ

• การให้ยาละลายลิ่มเลือดทางหลอดเลือดดำ (recombinant tissue plasminogen activator; rt-PA) ภายในเวลา 4.5 ชั่วโมงหลังจากเกิดอาการ ช่วยทำให้อาการกลับมาเป็นปกติและดีขึ้นมากกว่า90% แต่ก็มีผู้ป่วยบางส่วนที่ไม่ได้รับยาละลายลิ่มเลือดสามารถกลับมาดีขึ้นเป็นปกติได้เช่นกันหากมีอาการน้อยหรืออาการดีขึ้นเร็ว ^1,4
• การให้ยาต้านเกล็ดเลือดและยาต้านการแข็งตัวของเลือด
• การผ่าตัดด้วยการใส่สายสวนเพื่อเอาลิ่มเลือดที่อุดตันออก (mechanical thrombectomy) 
• การผ่าตัดเปิดกะโหลก (craniectomy)

การรักษาโรคหลอดเลือดสมองแบบแตก

• การควบคุมความดันและให้ยาลดความดัน
• การผ่าตัดในกรณีที่มีเลือดออกมาก

การพยากรณ์โรค

โดยส่วนใหญ่ผู้ป่วยที่มีอายุน้อยสามารถกลับไปใช้ชีวิตประจำวันได้ด้วยตนเองและไม่มีความผิดปกติรุนแรง แต่ก็มีผู้ป่วยส่วนหนึ่งที่เสียชีวิตหลังจากเป็นโรคหลอดเลือดสมอง จากสาเหตุการติดเชื้อ (infection) ได้แก่ ปอดอักเสบติดเชื้อในโรงพยาบาล (hospital acquired pneumonia) การติดเชื้อทางเดินปัสสาวะ (urinary tract infection) ¹ และยังมีอีกหลายปัจจัยที่ส่งผลต่อการพยากรณ์โรคของผู้ป่วยแต่ละราย โดยขึ้นกับระดับความรุนแรงของความบกพร่องทางระบบประสาท รวมถึงปัจจัยส่วนบุคคลและปัจจัยสิ่งแวดล้อม เช่น อายุ เพศ ดัชนีมวลกาย โรคประจำตัว สถานะทางเศรษฐกิจและสังคม เป็นต้น ⁵

วิธีป้องกันการเกิดโรค ⁶

• ควบคุมระดับความดันให้อยู่ในระดับปกติ
• ควบคุมน้ำหนักให้อยู่เกณฑ์ปกติ
• ออกกำลังกายอย่างสม่ำเสมอ
• เลือกรับประทานอาหาร โดยลดอาหารที่มีคลอเรสเตอรอลและไขมันอิ่มตัวสูง และเลือกรับประทานอาหารที่มีผักและผลไม้
• ลดการดื่มแอลกอฮอล์
• หลีกเลี่ยงการสูบบุหรี่และการใช้สารเสพติด

เมื่อเราทราบถึงสาเหตุและปัจจัยเสี่ยงที่ทำให้เกิดโรคหลอดเลือดสมองในคนที่มีอายุน้อยแล้ว ดังนั้นควรหันมาสนใจและดูแลสุขภาพ เพื่อป้องกันไม่ให้เกิดโรคนี้ตามมาค่ะ