ปัญหาที่พบได้บ่อยในผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลัง ตอนที่ 2

2. ภาวะข้อติด หรือมีการลดลงของช่วงการเคลื่อนไหว (decreased range of motion) (1, 3)

เกิดจากผู้ป่วยมีการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อทำให้ผู้ป่วยไม่สามารถเคลื่อนไหวได้เอง ส่งผลให้เกิดภาวะข้อยึดติด การป้องกันภาวะข้อติดสามารถทำได้โดยทำการยืดกล้ามเนื้อในลักษณะเดียวกับการแก้ปัญหาภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็ง

3. อาการปวดเรื้อรังจากระบบประสาทผิดปกติ

เป็นภาวะที่จำเป็นต้องได้รับการรักษา เพราะเป็นอุปสรรคต่อการฝึกเพื่อฟื้นฟูร่างกาย และอาจก่อให้เกิดภาวะซึมเศร้าตามมา (1, 5) อาการเจ็บปวดในผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลังแบ่งเป็น 2 รูปแบบ ดังนี้ (1, 5)

1. Nociceptive เป็นอาการปวดเนื่องจากโครงสร้างทางกล้ามเนื้อ เกิดจากการบาดเจ็บที่กระดูก/ข้อต่อ หรือกล้ามเนื้อที่มีความไม่มั่นคง หรือ กล้ามเนื้อหดเกร็ง หรือใช้งานมากเกินไป
2. Neuropathic เป็นอาการปวดที่เกิดจากความผิดปกติของระบบประสาท เกิดจากกลไกที่ไขสันหลังมีการปรับวงจรประสาทใหม่ ลักษณะอาการปวดมักพบตั้งแต่บริเวณที่บาดเจ็บลงไป ลักษณะการปวดไม่สัมพันธ์กับกิจกรรมใด ซึ่งอาจปวดแบบแสบร้อน หน่วง ๆ เหมือนไฟช๊อต หรือความรู้สึกเปลี่ยนแปลงไป โดยส่วนใหญ่จะพบในช่วง 6 เดือนแรกที่บาดเจ็บ อาการปวดเรื้อรังจากระบบประสาทผิดปกติ จำแนกได้ตามระดับการบาดเจ็บไขสันหลัง
   • เหนือต่อระดับที่บาดเจ็บ มีสาเหตุจากเส้นประสาทถูกกดอัด
   • ระดับเดียวที่บาดเจ็บ มีสาเหตุจากการกดทับที่รากประสาท หรือ กลุ่มอาการถุงน้ำในโพรงไขสันหลัง หรือ การบาดเจ็บไขสันหลัง/ไขสันหลังขาดเลือด
   • ระดับต่ำกว่าที่บาดเจ็บ มีสาเหตุจากการบาดเจ็บไขสันหลัง/ไขสันหลังขาดเลือด

การป้องกัน (1, 5)

• เพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อที่คงเหลืออยู่
• ให้ความรู้เกี่ยวกับการดำเนินโรคและความเจ็บปวดของผู้ป่วย

การรักษา (1, 5)

1. อาการปวดจากโครงสร้างกล้ามเนื้อ
   • ช่วง 24 – 48 ชม. แรกให้ลดหรือพักการใช้งานกล้ามเนื้อ/ เอ็น/ ข้อต่อส่วนนั้น ๆ ประคบเย็น และพิจารณาให้ยาตามแพทย์แนะนำ
   • หลัง 48 ชม. อาจพิจารณาการรักษาด้วยวิธีทางกายภาพบำบัด เช่น การให้การรักษาด้วยความร้อน (ความร้อนตื้น เช่น การวางแผ่นร้อน หรือ ความร้อนลึก เช่น การใช้อัลตราซาวน์), การกระตุ้นด้วยไฟฟ้า (เช่น TENS), การยืดกล้ามเนื้อ
   • เมื่ออาการปวดลดลง ค่อยเริ่มปรับเพิ่มโปรแกรมบริหารข้อและเพิ่มกำลัง/ ความทนทานของกล้ามเนื้อ
   • หากอาการเจ็บปวดดังกล่าวเกิดจากกล้ามเนื้อหดเกร็ง อาจพิจารณาให้ยาลดเกร็ง
   • หากอาการเจ็บปวดเกิดจากอวัยวะภายใน ควรพิจารณาแก้ไขตามสาเหตุ
2. อาการปวดจากความผิดปกติทางระบบประสาท

4. ภาวะกระดูกบาง

เกิดจากอัตราการสลายแคลเซียมจากกระดูกไม่สมดุลกับการสร้างกระดูก ทำให้ความหนาแน่นของกระดูก และปริมาณเกลือแร่ในกระดูกลดลง หรือ มวลกระดูกน้อยลง ซึ่งเป็นความผิดปกติที่ไม่สามารถหลีกเลี่ยงได้ (5)

แนวทางการป้องกัน (5)

• ฝึกการลงน้ำหนักและกระตุ้นการเคลื่อนไหว หรือการออกกำลังกายที่ทำให้เกิดการหดตัวของกล้ามเนื้อ เพื่อชะลอการสูญเสียมวลกระดูก รวมถึงเพิ่มการสร้างมวลกระดูกจากการไหลเวียนเลือดไปยังเซลล์กระดูกมากขึ้น

5. ภาวะที่มีแคลเซียมรวมตัวกันแทรกอยู่ในกล้ามเนื้อหรือเอ็นกล้ามเนื้อ (heterotopic ossification)

เป็นภาวะที่มีกระดูกงอกในบริเวณเนื้อเยื่ออ่อนรอบข้อต่อรยางค์ของร่างกายใต้ต่อระดับพยาธิสภาพ มักเกิดรอบ ๆ ข้อต่อใหญ่ ๆ เช่น ข้อสะโพก ทำให้การเคลื่อนไหวข้อติดขัด ไม่ทราบสาเหตุชัดเจน แต่สมมติฐานเกิดจากการบาดเจ็บเล็ก ๆ น้อย ๆ และมีการเผาผลาญแคลเซียมผิดปกติไป (5)

อาการ (5)

ในระยะแรกมักจะมีอาการแสดงไม่ชัดเจน ทำให้การวินิจฉัยค่อนข้างยาก อาจพบอาการปวด มีไข้ บวม แดง บริเวณโดยรอบข้อต่อ ช่วงการเคลื่อนไหวลดลง จนถึงจำกัดการเคลื่อนไหวในระยะต่อมา 

การป้องกัน  (5)

เพิ่มการเคลื่อนไหวให้ผู้ป่วย ในรูปแบบเดียวกับการยืดกล้ามเนื้อในภาวะกล้ามเนื้อหดเกร็ง

6. ภาวะแทรกซ้อนทางระบบทางเดินหายใจ (respiratory complication):

ผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลังที่ต่ำกว่าระดับคอที่ 4 (C4) จะสามารถหายใจเองได้ แต่หากสูงกว่าระดับคอที่ 4 จะต้องอาศัยเครื่องช่วยหายใจ ถึงอย่างไรก็ตามผู้ป่วยที่มีการบาดเจ็บไขสันหลังที่มีบาดเจ็บของไขสันหลังระดับคอและอก จะมีการทำงานของกล้ามเนื้อหายใจบกพร่อง หรือมีภาวะอ่อนแรงของกล้ามเนื้อหน้าท้อง ทำให้ผู้ป่วยไม่สามารถหายใจและไอได้อย่างมีประสิทธิภาพ จนอาจเกิดภาวะแทรกซ้อน เช่น เสมหะอุดกั้น ปอดอักเสบ (pneumonia) ภาวะปอดแฟบ (atelectasis) ระบบหายใจล้มเหลว (respiratory failure) (1, 4)