การป้องกันอาการบาดเจ็บของข้อไหล่ในกีฬาเทนนิส (prevention of shoulder pain in tennis)

เทนนิส (tennis) เป็นกีฬาที่ได้รับความนิยมมาก ซึ่งเล่นโดยผู้เล่นฝั่งละหนึ่งคน (ประเภทเดี่ยว) หรือฝั่งละสองคน (ประเภทคู่) บนสนามที่มีเน็ตกั้นตรงกลาง ผู้เล่นใช้แร็กเก็ตตีลูกบอลผ่านเน็ต เพื่อให้ตกลงไปยังฝั่งของคู่ต่อสู้ โดยผู้เล่นใช้การตีลูกด้วยหลากหลายวิธี เช่น การตีฟอร์แฮนด์ (forehand), การตีแบ็คแฮนด์ (backhand), การตีลูกเสิร์ฟ (serve), การตีลูกวอลเลย์ (volley), การตบลูกเหนือศีรษะ (overhead smash) ซึ่งการเล่นเทนนิสต้องใช้ทักษะทางกายภาพหลายอย่าง เช่น

1. เทคนิคในการตีลูก เกิดจากการฝึกซ้อมอย่างถูกวิธี การฝึกอย่างซ้ำ ๆ ทำให้เกิดการประสานสัมพันธ์ระหว่างการทำงานของเส้นประสาท และกล้ามเนื้อ (neuromuscular coordination) รวมไปถึงการทำงานประสานกันระหว่างการใช้สายตา และมือ (eye-hand coordination) ในการตีลูกเทนนิสอย่างมีประสิทธิภาพ
2. การฝึกความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ เพิ่มความคล่องตัว (agility), ความเร็ว (velocity), ความทนทาน (endurance) เพื่อทำให้เล่นกีฬาอย่างมีประสิทธิภาพ
3. การเคลื่อนที่ของขาอย่างเหมาะสม ร่วมกับการรักษาสมดุลของลำตัว (balance) ส่งผลไม้สามารถส่งแรงผ่านแกนกลางลำตัวไปยังแขนขณะตีลูกเทนนิส
4. ความแข็งแกร่งทางจิตใจ ผู้เล่นจะต้องมีความแข็งแกร่งทางจิตใจ เพื่อจัดการกับความกดดัน ความเครียด และการตัดสินใจที่ถูกต้องในระหว่างการแข่งขัน

ถ้าหากผู้เล่นเทนนิส มีทักษะ หรือการฝึกซ้อมที่ไม่เพียงพอ อาจมีความเสี่ยงที่ทำให้เกิดอาการบาดเจ็บได้ เนื่องจากเป็นกีฬาที่เกิดแรงกระทำต่อข้อต่อซ้ำ ๆ โดยเฉพาะรยางค์ส่วนบนของร่างกาย (upper extremities) ซึ่งได้แก่ข้อไหล่ (shoulder joint), ข้อศอก (elbow joint) หรือแม้กระทั่งข้อมือ (wrist joint) หรืออาจเกิดจากการที่ขาดการยืดเหยียดกล้ามเนื้อก่อนและหลังการเล่นเทนนิส (1,2)

กีฬาเทนนิสเป็นกีฬาที่ต้องอาศัยการใช้งานรยางค์ส่วนบน โดยเฉพาะ ข้อไหล่ และท่อนแขนในส่งแรงตีลูกเทนนิส ซึ่งเกิดจากการทำงานร่วมกับกล้ามเนื้อแกนกลางลำตัว (core muscle) ส่งผ่านแรงจากรยางค์ส่วนล่าง (lower extremities) ไปยังแขนและข้อมือ เพื่อใช้ในการตีลูกได้อย่างมีประสิทธิภาพ ซึ่งกีฬาประเภทนี้มักจะมีจังหวะที่ต้องตีลูกเหนือศีรษะอยู่บ่อยครั้ง ร่วมกับการตีลูกที่เร็วและรุนแรง โดยมักจะเกิดในท่าการ serve หรือท่าตี overhead smash ที่มักจะทำให้ข้อไหล่ (glenohumeral joint) เกิดการหมุนออกทางด้านนอก (external rotation) หรือกางแขนออกด้านข้าง (abduction) มากจนเกินไป ซึ่งอาจส่งผลให้เกิดการกดเบียดโครงสร้างภายในข้อไหล่ (internal impingement) ทำให้เกิดอาการบาดเจ็บบริเวณดังกล่าวได้ เช่น กลุ่มกล้ามเนื้อรอบข้อไหล่ฉีกขาด (rotator cuff tears), เยื่อหุ้มข้อไหล่ด้านบนฉีกขาด (superior labrum anterior-to-posterior หรือ SLAP) หรือเอ็นกล้ามเนื้อรอบข้อไหล่อักเสบ (shoulder tendinitis) ได้แก่ กล้ามเนื้องอข้อไหล่ (biceps brachii muscles) กล้ามเนื้อกางข้อไหล่ (supraspinatus muscle), กล้ามเนื้อหมุนข้อไหล่ออกด้านนอก (infraspinatus muscle)  (1,3)

การจัดการภาวะอาการบาดเจ็บข้อไหล่จากการเล่นกีฬาเทนนิสที่กล่าวมาข้างต้นนั้น สามารถตรวจพบได้จากการซักประวัติ การตรวจร่างกาย หรือการตรวจด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า (magnetic resonance imaging หรือ MRI) เพื่อสแกนดูโครงสร้างด้านในข้อไหล่ที่ไม่สามารถมองเห็นด้วยตาเปล่า เช่น เส้นใยกล้ามเนื้อ (muscle fiber), เส้นเอ็นกล้ามเนื้อ (tendon), เบ้ากระดูก (labrum), กระดูกอ่อน (cartilage), เยื่อหุ้มข้อต่อ (capsule) ได้อย่างแม่นยำ หลังจากตรวจพบสาเหตุของอาการบาดเจ็บข้อไหล่แล้วนั้น การรักษามักจะเริ่มจากการรักษาแบบไม่ใช้การผ่าตัด (non-surgical treatment) ซึ่งเน้นการรักษามุมการเคลื่อนไหวของข้อไหล่ (range of motion) ให้ใกล้เคียงกับปกติ, การเพิ่มความแข็งแรงของกลุ่มกล้ามเนื้อรอบหัวไหล่ rotator cuff muscles รวมไปถึงแก้ไขความผิดปกติของการเคลื่อนไหวของสะบัก (scapular dyskinesia) ก่อนที่จะพิจารณาเข้ารับการผ่าตัดเป็นทางเลือกถัดไปหากอาการไม่ดีขึ้น (4)

การออกกำลังกายเพิ่มความแข็งแรงกล้ามเนื้อส่วนบนของลำตัว และกล้ามเนื้อสะบัก เป็นจุดเริ่มต้นในการพัฒนาทักษะในการเล่นเทนนิส อีกทั้งยังช่วยลดความเสี่ยงที่จะเกิดอาการบาดเจ็บจากการเล่นกีฬาได้อีกด้วย รวมไปถึงเพื่อรักษาเพื่อเพิ่มมุมการเคลื่อนไหวของข้อไหล่ ยังช่วยส่งเสริมให้สามารถตีลูกเทนนิสได้อย่างมีประสิทธิภาพ  ตัวอย่างท่าออกกำลังกายที่แนะนำ ได้แก่ การออกกำลังกายบนส่วนบนที่เน้นในการออกกำลังกล้ามเนื้อแขน อก และสะบักด้านหลัง (5)

1. การออกกำลังกายเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อหมุนข้อไหล่ (shoulder rotation exercises) เพื่อเพิ่มความแข็งแรงของกลุ่มกล้ามเนื้อหมุนไหล่ออกด้านนอก (shoulder external rotator muscles) และกลุ่มกล้ามเนื้อหมุนไหล่เข้าด้านใน (shoulder internal rotator muscles) โดยแบ่งออกเป็นสองท่าย่อย ได้แก่
   1. 1 การออกกำลังกายหมุนข้อไหล่ในมุมท่อนแขนแนบลำตัว
      • ท่าเริ่มต้นให้ท่านนั่งเก้าอี้พิงพนักพิงหลัง ลำตัวตรง พร้อมนำแขนหนีบผ้าขนหนูไว้กับลำตัว จากนั้นงอข้อศอก 90 องศา กำมือหลวม ๆ ตั้งข้อมือขึ้น (นิ้วโป้งหันขึ้นด้านบน) สายตามองตรงไปข้างหน้า ดังรูป 1.1.1
      • จากนั้นทำการหมุนข้อไหล่ออกด้านนอกลำตัว ดังรูป 1.1.2 หรือหมุนข้อไหล่เข้าด้านในลำตัว ดังรูป 1.1.3 (ไปจนสุดองศาการเคลื่อนไหวของข้อไหล่ โดยไม่มีอาการปวด) ค้างไว้ 5 ถึง 10 วินาที/ครั้ง ทำซ้ำ 3 ครั้ง/รอบ จากนั้นทำซ้ำในแขนอีกข้างนึง ทำทั้งหมด 5 รอบ/วัน โดยขณะทำท่าออกกำลังกายให้ท่านเกร็งแขม่วหน้าท้อง และเก็บคางเข้าด้านในเล็กน้อย เพื่อป้องกันการบิดหมุนของลำตัวหรือเกร็งกล้ามเนื้อบ่าขณะออกแรง

สามารถเพิ่มความยากของท่าออกกำลังกายโดยใช้ขวดน้ำ, ดัมเบล (dumbbell), ยางยืดออกกำลังกาย (elastic band) เป็นแรงต้านได้ โดยขณะที่ทำท่าออกกำลังกายจะสามารถรู้สึกถึงความตึงตัวบริเวณกล้ามเนื้อฐานสะบักด้านหลัง และกล้ามเนื้ออกด้านหน้า และควรระมัดระวังการออกแรงที่มากและเร็วจนเกินไป ซึ่งอาจทำให้กล้ามเนื้อบาดเจ็บ หรือเอ็นฉีกขาดได้