ไม่ใช่แค่บวม อย่ามองข้าม ตอน ต้นตอการบวม

อาการบวมเป็นความผิดปกติที่มีสาเหตุการเกิดหลากหลาย สาเหตุบางอย่างอาจไม่รุนแรง แต่บางสาเหตุก็รุนแรงจำเป็นต้องได้รับการรักษาให้ทันท่วงที

แล้วทราบหรือไม่ว่าอาการบวมไม่เพียงแต่ทำให้รูปลักษณ์ภายนอกผิดแผกไปจากเดิมเท่านั้น แต่ยังทำให้เกิดภาวะแทรกซ้อนอื่น ๆ ตามมาได้อีกด้วย เช่น อาการปวด ข้อติดแข็ง การไหลเวียนเลือดลดลง ความยืดหยุ่นของหลอดเลือดแดงและหลอดเลือดบริเวณข้อต่อหรือกล้ามเนื้อลดลงและอาจเกิดการติดเชื้อบริเวณที่บวมได้ (4,5)

แต่อย่างไรก็ตาม หากเราทราบถึงสาเหตุการเกิดอาการบวม ก็จะสามารถฟื้นฟูรักษาอาการบวมให้ดีขึ้นได้เช่นกัน

ก่อนจะไปเรียนรู้สาเหตุกันนั้น ขอนิยามคำจำกัดความของ “อาการบวม” กันก่อน

อาการบวมคือ ภาวะที่มีของเหลวสะสมอยู่ภายในเนื้อเยื่อของร่างกาย เมื่อสะสมในปริมาณมากก็ก่อให้เกิดการบวมได้ (1)

เราสามารถสังเกตอาการบวมได้ง่าย ๆ ดังนี้

การบวมแบ่งได้ 2 ประเภท (1)

1. บวมแบบกดแล้วไม่บุ๋มค้าง

   วิธีการทดสอบคือ ใช้นิ้วกดลงบริเวณที่บวม 5-10 วินาที เมื่อยกนิ้วออกแล้วไม่บุ๋มค้าง เป็นเนื้อแข็ง ๆ แน่น ๆ ผิวหนังมีสำคล้ำและหนาขึ้น

   สาเหตุ อาจมาจากการอุดตันของทางเดินน้ำเหลือง จำเป็นต้องพบแพทย์เนื่องจากอาจะเกิดการติดเชื้อได้

2. บวมแบบกดแล้วบุ๋มค้าง สาเหตุหลัก ๆ ของอาการบวมลักษณะนี้ มีอยู่ 5 สาเหตุ ได้แก่
   • หลอดเลือดดำที่ขาอุดตัน
   • แพ้ยา หรือสารต่าง ๆ
   • ได้รับอุบัติเหตุ หรือการติดเชื้อ
   • บวมน้ำ จากน้ำหนักร่างกายที่มากเกินไป
   • ผลข้างเคียงของยา

โดยทั่วไปแล้ว การบวมเกิดได้หลายบริเวณในร่างกาย ขึ้นอยู่กับปัจจัย สาเหตุและกลไกการเกิด ซึ่งแบ่งได้ดังนี้

สาเหตุและกลไกการบวม (1)

กลุ่มที่ 1 การเพิ่มขึ้นของแรงดันภายในหลอดเลือดที่ดันน้ำออกสู่เนื้อเยื่อ ทำให้โปรตีนในเลือดลดลง

• บวมจากภาวะหัวใจทำงานผิดปกติ มักมีสีแดงหรือเขียว และร้อน (Cardiac edemas)
• บวมจากภาวะไตทำงานผิดปกติ ลักษณะบวมใส (Renal and urologic edemas)
• บวมจากภาวะตับทำงานผิดปกติ มีลักษณะบวมใส มักเกิดพร้อมกับภาวะดีซ่าน

กลุ่มที่ 2 การลดลงของแรงดันที่ทำหน้าที่ดูดน้ำไว้ในหลอดเลือด ทำให้ระดับโปรตีนในเลือดลดลง

• ปัญหาทางโภชนาการ จากการขาดโปรตีน มักพบในเด็ก มีอาการบวมของท้อง
• ร่างกายไม่สามารถดึงโปรตีนไปใช้ได้ (Celiac disease, Pancreatic duct pathologies, Crohn’s Disease, Whipple’s disease, Cystic fibrosis)
• เกิดภาวะขาดแคลนโปรตีน เช่น ท้องเสียและกลุ่มอาการโรคไต

กลุ่มที่ 3 การเพิ่มของสภาพการซึมผ่านผนังหลอดเลือด

• ปัจจัยการทำงานของฮอร์โมน เช่น การเพิ่มขึ้นของ estrogen หรือ ในหญิงตั้งครรภ์
• การตอบสนองต่ออาการแพ้

กลุ่มที่ 4 การใช้ยา

• Antihypertensive drugs (ยาลดความดันโลหิต)
• Nifedipine (ยาลดความดันโลหิต)
• Steroids (ยาลดการอักเสบ)
• Estrogen (ยาฮอร์โมนเอสโตรเจน)
• Amantadine (ยาต้านไวรัสไข้หวัดใหญ่)
• Antipsychotic drugs (ยาต้านอาการทางจิตเวช)

กลุ่มที่ 5 สาเหตุอื่น ๆ เช่น อาหารที่มีเครื่องปรุงเค็มจัด

ทั้งนี้อาการบวมเฉพาะที่ อาจมีสาเหตุจากอุบัติเหตุ เช่น กระดูกหัก กล้ามเนื้ออักเสบหรือฉีกขาด แมลงสัตว์กัดต่อย การติดเชื้อ ปัญหาหลอดเลือดในบริเวณนั้น ๆ เป็นต้น ซึ่งบริเวณที่เกิดอาการบวมมีความสัมพันธ์กับสาเหตุการเกิด ดังนี้ (2)

ในบทความนี้จะขอหยิบยกการบวมในบริเวณรยางค์แขนหรือขามาอธิบายก่อน เนื่องจากเป็นบริเวณที่พบการบวมได้บ่อยครั้ง และสังเกตได้ง่ายดังนี้

ประเภทที่ 1 การบวมน้ำ

มีสาเหตุหลักจากระบบไหลเวียนเลือด มีการสูบฉีดเลือดที่ไม่ดี น้ำที่คั่งอยู่ตามส่วนต่าง ๆ จะซึมออกมานอกเส้นเลือด เข้าสู่เนื้อเยื่อรอบ ๆ เกิดการบวมน้ำ ส่วนมากมักเกิดบริเวณเท้า และมือ ลักษณะของการบวมน้ำคือ เมื่อกดลงจะเกิดรอยบุ๋ม แต่ไม่มีการปวด

การสังเกตอาการบวม : ใช้นิ้วกดบริเวณที่บวมนาน 5 วินาที จะพบว่ามีรอยบุ๋ม แบ่งออกเป็น 4 ระดับ

ระดับ 1 มองเห็นไม่ชัดเจน รอยบุ๋มหายไปเร็ว

ระดับ 2 รอยบุ๋มหายไปใน 15 วินาที

ระดับ 3 รอบบุ๋มคงอยู่นานกว่า 1 นาที

ระดับ 4 รอยบุ๋มลึกชัดเจน และอยู่นานประมาณ 2-5 นาที

ประเภทที่ 2 การบวมจากการอักเสบ

ลักษณะที่พบได้คือ บวม ปวด แดง ร้อน

ประเภทที่ 3 การบวมจากระบบน้ำเหลือง

ลักษณะที่พบได้คือ เมื่อกดลงแล้วจะแข็ง ไม่บุ๋มลง

เรียบเรียงโดย กภ.สกาวรัตน์ เตชทวีทรัพย์

เอกสารอ้างอิง

1. 1. Bruno C. Silent Waves: The theory and practice of lymph drainage therapy (LDT). USA: I.H.H Publishing; 2001. p.153-170.
2. For-Szabo N, Ralph S. Chronic oedema in the community: an overview. BJCN 2017;22(6):266–70.
3. Todd M, Lay-Flurrie K, Drake J. Managing ulceration and lymphorrhea in chronic oedema. BJCN 2017;22:S34–41.
4. Woods M. Risk factors for the development of oedema and lymphoedema. BJCN 2019;28(4):219–22.
5. ณรงค์ สาริสุต, ยุพิน รุ่งเวชวุฒิวิทยา, อรวรรณ เรืองสมบูรณ์. อาการบวม. การอบรมทางวิชาการเภสัชกรรมชุมชน. กรุงเทพฯ: คณะเภสัชศาสตร์ มหาวิทยาลัยมหิดล; 2528.