ทำความรู้จัก … การบาดเจ็บที่ไขสันหลัง

ท่านผู้อ่านหลายท่านคงเคยได้ยินตามข่าวอุบัติเหตุรถชน จนทำให้ผู้บาดเจ็บเป็นอัมพาตครึ่งท่อนล่าง ซึ่งนั้นก็คือหนึ่งในอาการของการบาดเจ็บที่ไขสันหลัง ก่อนที่จะไปลงรายละเอียดในประเด็นอื่น ๆ ขอเล่าถึงกายวิภาคศาสตร์ของกระดูกสันหลังและไขสันหลังในคนเราเสียก่อน

กระดูกสันหลังของคนเราแบ่งเป็น กระดูกสันหลังระดับคอ 7 ชิ้น, กระดูกสันหลังระดับอก 12 ชิ้น,  กระดูกสันหลังระดับเอว 5 ชิ้น, กระดูกกระเบนเหน็บ และ  กระดูกก้นกบ ดังรูปที่ 1

กระดูกสันหลังที่เรียงกันนั้นจะมีช่องว่างต่อกัน โดยไขสันหลังจะวางตัวอยู่ในนั้น ซึ่งเจ้าไขสันหลังนี้เป็นที่อยู่ของเซลล์ประสาท และวิถีประสาทขาขึ้นและขาลงที่เชื่อมต่อมาจากสมอง ทำให้มีคำสั่งจากสมองผ่านมาทางไขสันหลัง เพื่อให้เกิดการเคลื่อนไหวของแขนขา และสามารถรับความรู้สึกในบริเวณต่าง ๆ ของร่างกายขึ้นกลับไปแปลผลที่สมองด้วย

ไขสันหลังแบ่งเป็นระดับโดยอ้างอิงจากระดับของกระดูกสันหลัง ซึ่งแบ่งออกเป็นไขสันหลังระดับคอ 8 ระดับ ไขสันหลังระดับอก 12 ระดับ ไขสันหลังระดับเอว 5 ระดับ ไขสันหลังระดับกระเบนเหน็บ 5 ระดับ ดังรูปที่ 1

(ที่มา https://stock.adobe.com/th/images/spinal-cord-schematic-diagram/190113759)

การบาดเจ็บที่ไขสันหลังมีได้หลายสาเหตุ เช่น อุบัติเหตุจากยานพาหนะ ตกจากที่สูง ถูกกระสุนปืน หรือ เกิดจากรอยโรคต่าง ๆ เช่น เนื้องอกที่ไขสันหลัง  การติดเชื้อที่ไขสันหลัง ส่งผลให้เกิดภาวะอัมพาตทั้งตัว หรือ อัมพาตครึ่งท่อนล่างได้ การบาดเจ็บที่ไขสันหลังจัดเป็นสาเหตุอันดับ 3 ของ 10 โรคแรกที่ทำให้เกิดความพิการ (1,2)

รูปที่ 2 การเกิดอุบัติเหตุ

ที่มา https://img.freepik.com/free-vector/accident-cars_40816-602.jpg?w=740 และhttps://img.freepik.com/free-vector/set-falling-man_88272-2044.jpg?w=740

ความรุนแรงของความพิการที่เกิดขึ้น ขึ้นอยู่กับตำแหน่งของรอยโรคและความเสียหายของไขสันหลัง หากมีรอยโรคอยู่ที่บริเวณไขสันหลังระดับคอ ทำให้เกิดอาการอ่อนแรงแขนขาทั้งสองข้าง ลักษณะเช่นนี้ เราจะเรียกว่า quadriplegia หรือ tetraplegia (อัมพาตทั้งตัว) หากรอยโรคอยู่บริเวณไขสันหลังระดับอกลงมา เราจะเรียกว่า paraplegia  (อัมพาตครึ่งท่อนล่าง) นอกจากนี้ยังต้องพิจารณาถึงความเสียหายของไขสันหลังอีกด้วย ไขสันหลังที่เกิดความเสียหายแค่บางส่วน (incomplete cord) มักจะมีแนวโน้มการฟื้นตัวที่ดีกว่า ไขสันหลังที่เกิดความเสียหายแบบสมบูรณ์ (complete cord) (2,3)

ในกรณีที่ไขสันหลังเกิดความเสียหายแบบสมบูรณ์ จะสามารถฟื้นตัวได้มากน้อยเพียงใด และผู้ป่วยจะสามารถเคลื่อนไหวหรือทำกิจกรรมอะไรได้บ้างต้องพิจารณาที่ตำแหน่งรอยโรคกันอีกที (2-5) โดยแบ่งระดับความสามารถได้ดังนี้

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 1 ถึง 3

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• สามารถแสดงสีหน้าได้
• ขยับศีรษะได้
• สามารถกลืน อาหารได้

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• ต้องใช้เครื่องช่วยหายใจ
• กล้ามเนื้อลำตัว แขน ขา เป็นอัมพาตทั้งหมด

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• ไม่สามารถทำกิจวัตรประจำวันต่าง ๆ ได้เอง
• สามารถใช้รถนั่งคนพิการชนิดไฟฟ้าที่มีการดัดแปลงให้สามารถควบคุมโดยใช้ศีรษะ คาง หรือ ริมฝีปาก โดยควรเป็นรถนั่งคนพิการชนิดปรับเอน และมีที่ช่วยพยุงศีรษะ
• การสื่อสาร: สามารถใช้ mouth stick หรือ head pointer ในการเขียนหนังสือ กดแป้น พิมพ์ และกดปุ่มควบคุมอุปกรณ์ต่าง ๆ ภายในบ้าน เช่น โทรทัศน์ โทรศัพท์ สัญญาณฉุกเฉินผ่านแผงควบคุม

ที่มา https://mouse4all.com/img/articles/20190708-mouth-sticks-for-quadriplegics.jpg

ที่มา https://pin.it/1CGfXDv

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 4

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• หายใจได้เอง
• แสดงสีหน้า
• เคลื่อนไหวศีรษะ พูด เคี้ยว กลืน เป่า ยักไหล่

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• กล้ามเนื้อลำตัว แขน ขาเป็นอัมพาตทั้งหมด

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• เช่นเดียวกับผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 1 ถึง 3
• แต่สามารถหายใจได้เอง และเคลื่อนไหวศีรษะเพื่อควบคุมอุปกรณ์ช่วยต่าง ๆ ได้ดีกว่า
• การรับประทานอาหาร: อาจรับประทานอาหารได้เองโดยใช้อุปกรณ์ช่วย เช่น เครื่องช่วยตักอาหารที่ควบคุมด้วยคาง ดื่มน้ำจากหลอดได้โดยมีผู้จัดเตรียมอุปกรณ์ให้

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 5

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• กางข้อไหล่ได้ 90 องศา แต่จำกัดการเคลื่อนไหวในท่างอและเหยียดไหล่
• งอข้อศอกในท่าหงายมือได้

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• ไม่สามารถเหยียดข้อศอก และเคลื่อนไหวข้อมือและ มือได้เอง
• กล้ามเนื้อลำตัวและขา เป็นอัมพาตทั้งหมด

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• การรับประทานอาหาร: อาจรับประทานอาหารได้เองโดยใช้อุปกรณ์ช่วยเช่น การดัดแปลง/ เสียบช้อนติดกับเครื่องดามมือ และดื่มน้ำจากหลอดยาว หรือแก้วน้ำดัดแปลงให้มีหูจับ ต้องมีผู้ช่วยจัดเตรียมอาหารและอุปกรณ์ให้

ที่มา https://pin.it/3xL4oMs

• การอาบน้ำ : ต้องได้รับการช่วยเหลือทั้งหมด
• การแต่งกาย : ต้องการการช่วยเหลือเกือบทั้งหมด
• การขับถ่ายปัสสาวะ อุจจาระ: ต้องได้รับการช่วยเหลือทั้งหมด
• การเคลื่อนไหวร่างกายบนเตียง : ต้องการการช่วยเหลือเป็นส่วนใหญ่ สามารถพลิกตะแคงตัวได้เองเล็กน้อย โดยการเหนี่ยวราวข้างเตียงหรือใช้อุปกรณ์ช่วย 
• การเคลื่อนย้ายตัว : ต้องการความช่วยเหลือค่อนข้างมาก อาจออกแรงช่วยเหลือตนเองได้บางส่วนโดยใช้อุปกรณ์ช่วยเช่น transfer board

ที่มา https://pin.it/5CcZ7f8

• การสื่อสาร : สามารถเขียนหนังสือ พิมพ์แป้นพิมพ์ ใช้โทรศัพท์ พลิกหน้าหนังสือโดยใช้อุปกรณ์ช่วย โดยอาจต้องมีผู้ช่วยเหลือบ้าง และมีผู้คอยจัดเตรียมอุปกรณ์ให้ 
• การใช้รถนั่งคนพิการ : ต้องอาศัยผู้ช่วยเหลือในการเข็นรถนั่งคนพิการบนทางเรียบ แต่สามารถใช้รถนั่งคนพิการแบบไฟฟ้าได้ด้วยตนเอง

ที่มา https://pin.it/7FUm2he

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 6

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• สามารถเคลื่อนไหวในท่างอและเหยียดไหล่ได้ หมุนแขนเข้าออกได้ งอศอกได้ คว่ำ/หงายมือได้ กระดกข้อมือมาด้านนิ้วโป้งได้

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• ไม่สามารถเหยียดข้อศอก กระดกข้อมือขึ้นในท่าแบมือ และเคลื่อนไหวนิ้วมือได้
• กล้ามเนื้อลำตัวและขาเป็น อัมพาตทั้งหมด

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• การรับประทานอาหาร : ทำได้เองโดยใช้อุปกรณ์ช่วยเช่น universal cuff ช้อนเสริมด้าม แก้วน้ำดัดแปลง ขอบกั้นจาน อุปกรณ์ที่มีการดัดแปลงด้ามจับ

ที่มา https://pin.it/2M9x3Vh

• การอาบน้ำ : ทำได้เองโดยนั่งอาบบนเก้าอี้อาบน้ำและใช้ฝักบัวและใช้อุปกรณ์ช่วยเหลืออื่น ๆ เช่น ฟองน้ำถูตัวด้ามยาว ที่แขวนสบู่ ถุงมือถูตัว ผ้าเช็ดตัวที่ติดห่วงสำหรับจับ เป็นต้น ยกเว้นการทำความสะอาดบริเวณขาและเท้าที่ต้องการความช่วยเหลือบางส่วน 
• การแต่งกาย : สามารถใส่ถอดเสื้อและกางเกง ถุงเท้าที่มีขนาดหลวม ๆ ได้เอง อาจดัดแปลงเสื้อผ้า เช่น ใช้ชิปที่มีขนาดใหญ่กว่าปกติหรือใช้แผ่นเวลโก้ติดแทนกระดุม
• การขับถ่ายปัสสาวะ อุจจาระ : ต้องการความช่วยเหลือบางส่วน ร่วมกับการใช้อุปกรณ์ช่วย 
• การเคลื่อนไหวร่างกายบนเตียง : ทำได้เอง หรืออาศัยผู้ช่วยเหลือเล็กน้อย โดยใช้อุปกรณ์ช่วยเหลือ เช่น ราวข้างเตียง
• การเคลื่อนย้ายตัวในระดับเดียวกัน : ทำได้เอง หรืออาศัยผู้ช่วยเหลือเล็กน้อยโดยใช้ transfer board 
• การเขียน / พิมพ์ : ทำได้โดยใช้อุปกรณ์ช่วยเหลือ เช่น universal cuff, pencil holder, typing splint, phone holder, writing splint 
• การใช้รถนั่งคนพิการ : สามารถใช้รถนั่งคนพิการแบบขับเคลื่อนด้วยตนเองที่มีการดัดแปลงวงปั่น

ที่มา https://stock.adobe.com/th/images/wheelchair/223985368

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 7

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• สามารถเคลื่อนไหวเท่ากับการบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 6 และ เหยียดข้อศอกได้ กระดกข้อมือขึ้นในท่าแบมือได้ เหยียดนิ้วมือได้

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• ไม่สามารถงอ กางและ หุบนิ้วมือ
• กล้ามเนื้อลำตัวและขา เป็นอัมพาตทั้งหมด

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• การรับประทานอาหาร, การอาบน้ำ, การแต่งกาย, การจัดการเรื่องขับถ่ายปัสสาวะ อุจจาระ (เช่น สวนปัสสาวะหรืออุจจาระ)  ร่วมกับการใช้อุปกรณ์ช่วย 
• การเคลื่อนไหวร่างกายบนเตียง : ทำได้เองทั้งหมด 
• การเคลื่อนย้ายตัวในระดับเดียวกัน : ทำได้เอง 
• การเคลื่อนย้ายตัวต่างระดับ: อาจต้องการความช่วยเหลือบางส่วน 
• การใช้รถนั่งคนพิการ: สามารถใช้รถนั่งคนพิการแบบขับเคลื่อนด้วยตนเองได้ในทางราบ สามารถขับรถยนต์ดัดแปลงโดยใช้มือควบคุมได้

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับคอที่ 8

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• เคลื่อนไหวกล้ามเนื้อ ส่วนแขนได้ทั้งหมด หยิบจับสิ่งของได้

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• กล้ามเนื้อภายในมือยังอ่อนแรง หยิบจับของได้ แต่อาจไม่มั่นคง
• แรงบีบมือและความคล่องแคล่วของมือลดลง
• กล้ามเนื้อลำตัวและขา เป็นอัมพาตทั้งหมด

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• กิจวัตรประจำวัน : สามารถทำกิจวัตรประจำวันทั้งหมดได้ด้วยตนเอง การใช้รถนั่งคนพิการ สามารถใช้รถนั่งคนพิการแบบขับเคลื่อนด้วยตนเองได้ในพื้นผิวทั้งเรียบและไม่เรียบ และทางลาดที่ไม่สูงมาก สามารถขับรถยนต์ดัดแปลงโดยใช้มือควบคุมได้

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับอกที่ 1 ถึง 9

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• สามารถใช้แขนและมือได้ปกติ
• สามารถควบคุมการเคลื่อนไหวของลำตัวและทรงตัวได้ดีขึ้น ประสิทธิภาพของ และความทนทานเพิ่มขึ้น

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• กล้ามเนื้อลำตัวเป็นอัมพาตบางส่วน
• กล้ามเนื้อส่วนขาเป็นอัมพาตทั้งหมด

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• กิจวัตรประจำวัน: สามารถทำกิจวัตรประจำวันทั้งหมดได้ด้วยตนเอง
• การเคลื่อนที่ : สามารถใช้รถนั่งคนพิการแบบขับเคลื่อนด้วยตนเอง ได้คล่องแคล่วในทุกพื้นผิว สามารถขับรถยนต์ดัดแปลงโดยใช้มือควบคุมได้ และยกรถนั่งคนพิการขึ้นและลงจากรถยนต์ได้ด้วยตนเอง
• สามารถฝึกยืนหรือเดินในราวคู่เพื่อออกกำลังกาย โดยใช้กายอุปกรณ์เสริมชนิด Metal Knee Ankle Foot Orthosis (Metal KAFO)

ที่มา https://www.freepik.com/premium-photo/healthcare-worker-man-paralysed-senior-patient-hospital-applying-orthosis_18591361.htm

ที่มา https://www.freepik.com/premium-photo/healthcare-worker-man-paralysed-senior-patient-hospital-applying orthosis_18591343.htm

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับอกที่ 10 ถึง ระดับเอวที่ 2

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• สามารถควบคุมการเคลื่อนไหวของลำตัว ทรงตัวในท่านั่งได้ดี ประสิทธิภาพของการหายใจ และความทนทานเพิ่มขึ้น

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• กล้ามเนื้อส่วนขาเป็นอัมพาตทั้งหมด (ยกเว้น ระดับเอวที่ 2 สามารถงอสะโพกได้)

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• กิจวัตรประจำวัน และการเคลื่อนที่โดยใช้ manual wheelchair หรือการขับรถยนต์ ดัดแปลง ทำได้เช่นเดียวกับผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลังระดับอกที่ 1 – 9
• สามารถเดินได้เป็นระยะทางสั้น ๆ ภายในบริเวณบ้าน โดยใช้กายอุปกรณ์เสริมพยุงขาชนิด Knee Ankle Foot Orthosis (KAFO) ร่วมกับไม้ค้ำยันรักแร้ หรือไม้ค้ำยันระดับแขน

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับเอวที่ 3

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• กล้ามเนื้อลำตัวแข็งแรงเป็นปกติ ทรงตัวในท่านั่งได้ดี
• กล้ามเนื้อควบคุมการหายใจและการไอเป็นปกติทั้งหมด
• เหยียดเข่าได้

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• ไม่สามารถกระดกข้อเท้า หรือเขย่งเท้าได้ ไม่สามารถเหยียดสะโพก

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• กิจวัตรประจำวัน: สามารถทำกิจวัตรประจำวันทั้งหมดได้ด้วยตนเอง
• การเคลื่อนที่ : สามารถเดินโดยใช้กายอุปกรณ์เสริมชนิด ankle foot orthosis ร่วมกับการใช้ไม้ค้ำยัน หรือเครื่องช่วยเดินชนิดสี่ขา และ ใช้รถนั่งคนพิการสำหรับการเคลื่อนที่ในระยะทางไกลเพื่อความสะดวก และไม่ให้เกิดความเหนื่อยล้ามากเกินไป

ที่มา https://www.pexels.com/th-th/photo/3913020/

การบาดเจ็บไขสันหลังระดับเอวที่ 4 ถึง 5

การเคลื่อนไหวที่สามารถทำได้

• สามารถควบคุมกล้ามเนื้อขาได้เป็นส่วนใหญ่

การเคลื่อนไหวที่ไม่สามารถทำได้

• อาจยังมีการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อในเท้า และกล้ามเนื้อเหยียดสะโพกบ้างเล็กน้อย

ระดับความสามารถที่สามารถทำได้

• กิจวัตรประจำวัน : สามารถทำกิจวัตรประจำวันทั้งหมดได้ด้วยตนเอง
• การเคลื่อนที่: สามารถเดินโดยไม่ต้องใช้กายอุปกรณ์เสริม แต่อาจพิจารณาใช้ไม้เท้าหรือ ไม้ค้ำยันหากยังรู้สึกไม่มั่นคง

เอกสารอ้างอิง

1. Suvapan D, Suwannathada V, Solanda S, et al. Incidence of disability and impact from road traffic injury, 2006. Nonthaburi: The Sirindorn National Medical Rehabilitation Center (SNMRC). 2008.
2. สถาบันสิรินธรเพื่อการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์แห่งชาติ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. แนวทางปฏิบัติ การฟื้นฟูสมรรถภาพคนพิการที่บาดเจ็บไขสันหลัง. กรุงเทพฯ: บริษัทสหมิตรพริ้นติ้งแอนด์พับสิสชิ่ง จำกัด; 2556.
3. อภิชนา โฆวินทะ.  ตำราบาดเจ็บไขสันหลัง การฟื้นสภาพอย่างครอบคลุม เล่ม 1 ไขสันหลัง- กระดูกสันหลัง- การเคลื่อนไหว. เชียงใหม่: สุทินการพิมพ์; 2555.  
4. สถาบันสิรินธรเพื่อการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์แห่งชาติ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการดูแลคนพิการบาดเจ็บไขสันหลัง สำหรับผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลังอัมพาตแขนและขา. กรุงเทพฯ: บริษัทสหมิตรพริ้นติ้งแอนด์พับสิสชิ่ง จำกัด; 2561.
5. สถาบันสิรินธรเพื่อการฟื้นฟูสมรรถภาพทางการแพทย์แห่งชาติ กรมการแพทย์ กระทรวงสาธารณสุข. คู่มือการดูแลคนพิการบาดเจ็บไขสันหลัง สำหรับผู้ป่วยบาดเจ็บไขสันหลัง อัมพาตครึ่งล่าง. กรุงเทพฯ: บริษัทสหมิตรพริ้นติ้งแอนด์พับสิสชิ่ง จำกัด; 2560.