Tarsal tunnel syndrome (พังผืดรัดเส้นประสาทที่ข้อเท้าด้านใน)
Tarsal tunnel syndrome คือภาวะที่มีการกดทับของเส้นประสาททิเบียล (Tibial nerve) ซึ่งวางตัวอยู่ในช่องอุโมงค์หลังตาตุ่มด้านในของข้อเท้า (อุโมงค์ทาซัล) เป็นอาการที่พบได้ยากแต่มีความสำคัญที่ส่งผลต่ออาการชาบริเวณฝ่าเท้าหรืออาการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อในฝ่าเท้า ซึ่งในบทความนี้จะกล่าวถึง โครงสร้างทางกายวิภาคศาสตร์ สาเหตุ พยาธิสรีรวิทยา อาการ และการดูแลตนเองเบื้องต้น
โครงสร้างทางกายวิภาคศาสตร์
อุโมงค์ทาซัล (Tarsal tunnel) เป็นช่องว่างแคบๆที่อยู่บริเวณด้านหลังและอยู่ใต้ต่อตาตุ่มด้านในของข้อเท้า ช่องว่างนี้ถูกปลกคลุมไว้ด้วยพังผืดที่ชื่อว่า Flexor retinaculum ซึ่งเกาะจากบริเวณกระดูกส้นเท้า (Calcaneal bone) ด้านในไปยังตาตุ่มด้านใน อุโมงค์ทาซัล มีโครงสร้างที่สำคัญหลายอย่าง ประกอบไปด้วย เอ็นของกล้ามเนื้อ Tibialis posterior กล้ามเนื้อ Flexor digitorum longus และกล้ามเนื้อ Flexor hallucis longus รวมไปถึงเส้นเลือดแดงทิเบียลด้านหลัง (Tibail artery) เส้นเลือดดำทิเบียลด้านหลัง (Tibial vein) และเส้นประสาททิเบียลด้านหลัง (Tibial nerve) ซึ่งเป็นเส้นประสาทที่ทำหน้าที่เลี้ยงกล้ามเนื้อในฝ่าเท้าและรับความรู้สึกที่บริเวณด้านในฝ่าเท้า ส้นเท้า นิ้วโป้ง นิ้วชี้ และนิ้วกลางครึ่งนิ้วด้านฝ่าเท้า (ภาพที่ 1) ประมาณร้อยละ 80 ของผู้ป่วยที่มีการกดทับของโครงสร้างภายในอุโมงค์ (Tarsal tunnel syndrome) มีสาเหตุมาจากกดทับของเส้นประสาททิเบียลภายในอุโมงค์ทาร์ซัลนี้ 1,2
ภาพที่ 1 แสดงโครงสร้างบริเวณอุโมงค์ทาร์ซัล
สาเหตุ
สาเหตุของ Tarsal tunnel syndrome แบ่งออกเป็นสาเหตุภายในและสาเหตุภายนอก ดังนี้
- สาเหตุภายนอก ได้แก่ การใส่รองเท้าที่ไม่พอดีเช่น รองเท้าแน่นเกินไป จนทำให้เกิดการรัดบริเวณใต้ต่อตาตุ่มด้านใน หรือรองเท้าที่หลวมเกินไป จนทำให้เกิดการเสียดสีบริเวณดังกล่าว โรคทั่วไปของร่างกาย (Systemic disease) อาการบวมน้ำที่ขาส่วนล่าง โรคข้ออักเสบ เบาหวาน และแผลเป็นหลังการผ่าตัด 1,3
- สาเหตุภายใน ได้แก่ การบาดเจ็บและการอักเสบของเอ็นกล้ามเนื้อบริเวณอุโมงค์ทาร์ซัล (tendinopathy/ tenosynovitis), การมีพังผืด Flexor retinaculum ที่หนาตัวขึ้น การเกิดพังผืดบริเวณปลอกหุ้มเส้นประสาท (perineural fibrosis), ภาวะกระดูกงอก (osteophytes), โรคที่ทำให้มีก้อนเนื้อเกิดขึ้น และภาวะขาดเลือดแดง ซึ่งอาจนำไปสู่การขาดเลือดของเส้นประสาทได้ 1,4
ปัจจัยเสี่ยง ได้แก่ ข้อเท้าด้านในแพลงเรื้อรัง (Chronic medial ankle sprain) โรคทางระบบต่างๆ เช่น โรคเบาหวาน โรคไทรอยด์ โรคเก๊าท์ โรคไขมันในเลือดสูง 1,2
ระบาดวิทยา
Tarsal tunnel syndrome เป็นกลุ่มอาการที่พบได้น้อย อย่างไรก็ตาม มักพบได้ในเพศหญิงมากกว่าเพศชายและพบได้ในทุกช่วงวัย โดยอาจพบได้หลังการบาดเจ็บ หรือการเกิดภาวะอักเสบที่เท้า และมีอุบัติการณ์เพิ่มขึ้นในผู้ป่วยโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ 1,5
พยาธิสรีรวิทยา
Tarsal tunnel syndrome เกิดจากกดทับของเส้นประสาททิเบียลด้านหลังภายในอุโมงค์ทาร์ซัล โดยร้อยละ 43 ของกลุ่มผู้ป่วย Tarsal tunnel syndrome มีประวัติการบาดเจ็บที่ข้อเท้า เช่น ข้อเท้าแพลง ซึ่งจะส่งผลให้เกิดความผิดปกติทางชีวกลศาสตร์ของเท้า การเคลื่อนไหวที่มากเกินไปของข้อเท้าอาจทำให้พื้นที่ภายในอุโมงค์ทาร์ซัลแคบลง อาการเจ็บปวดจึงเริ่มพบได้ชัดมากขึ้น โดยเฉพาะในขณะงอข้อเท้าและบิดข้อเท้าออกด้านนอก (Ankle plantarflexion and eversion) จะทำให้เกิดการจำกัดการเคลื่อนไหวของโครงสร้างภายในอุโมงค์ทาร์ซัล และการกดทับเส้นประสาททิเบียล ซึ่งจะนำไปสู่อาการเจ็บและชาบริเวณฝ่าเท้า
อาการของโรค
ผู้ป่วยที่มีภาวะ Tarsal tunnel syndrome มักพบความเจ็บปวดบริเวณอุโมงค์ทาร์ซัลกระจายไปยังบริเวณใต้ฝ่าเท้า ผู้ป่วยจะมีอาการปวดอย่างรุนแรงที่เท้า และอาการชาที่ฝ่าเท้าตามแนวเส้นประสาททิเบียล(ภาพที่ 2) อาการของผู้ป่วยจะเพิ่มมากขึ้นเมื่อทำท่ากระดกข้อเท้าและบิดปลายเท้าออกด้านนอก อาการจะแย่ลงในเวลากลางคืน เมื่อเดินหรือยืน หรือหลังจากออกกำลังกาย และมักจะดีขึ้นเมื่อได้พัก นอกจากนี้ ยังอาจพบอาการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อในฝ่าเท้าโดยเฉพาะกล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่งอและเหยียดนิ้วเท้าของผู้ป่วยได้ 2,6
อาการสำคัญ
- . อาการเจ็บหรือปวดบริเวณอุโมงค์ทาร์ซัล โดยอาจพบขณะพัก หรือขณะเคลื่อนไหว
- ปวดแสบปวดร้อน
- Tinel sign (มีอาการชาที่ฝ่าเท้าเมื่อเคาะหรือกดที่อุโมงค์ทาร์ซัล)
- อาการผิดปกติของการรับความรู้สึกบริเวณฝ่าเท้าหรือส้นเท้าด้านใน
- กล้ามเนื้อในฝ่าเท้าอ่อนแรง 6
ภาพที่ 2 แสดงบริเวณที่มีอาการ Tasal tunnel syndrome
การรักษาและการดูแลตนเองเบื้องต้น
การรักษาผู้ป่วยที่มีภาวะ Tarsal tunnel syndrome ขึ้นอยู่กับระดับความรุนแรงและอาการของโรค รวมไปถึงการสูญเสียการทำงานของข้อเท้าและการอ่อนแรงของกล้ามเนื้อในฝ่าเท้า
การรักษาโดยทั่วไปมีเป้าหมายเพื่อลดความเจ็บปวด และลดความตึงของเนื้อเยื่อบริเวณดังกล่าว โดย สามารถใช้วิธีประคบน้ำแข็งเพื่อลดอาการอักเสบด้วยตนเอง หรือพบแพทย์เพื่อรับยาแก้ปวดในกลุ่ม Acetaminophen ยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) ยาแก้ปวดจากอาการบาดเจ็บของเส้นประสาท ได้แก่ กาบาเพนติน (gabapentin) พรีกาบาลิน (pregabalin) โดยทั่วไป การใช้ NSAIDs และการฉีดคอร์ติโคสเตียรอยด์จะมีประสิทธิภาพสูงสำหรับผู้ป่วยในระยะที่มีการอักเสบของโครงสร้างบริเวณอุโมงค์ทาร์ซัล หรือโรคข้ออักเสบรูมาตอยด์ นอกจากนี้ ยังมีการแนะนำให้ผู้ป่วยใส่รองเท้ากายอุปกรณ์เพื่อช่วยควบคุมโครงสร้างของเท้าและข้อเท้าให้อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสม 6 และการรักษาทางกายภาพบำบัดโดยใช้เครื่องมือทางกายภาพบำบัดเพื่อซ่อมแซมเนื้อเยื่อที่ได้รับการบาดเจ็บและลดอาการปวด เช่น เครื่องมือ Ultrasound การใช้เครื่องกระตุ้นไฟฟ้า (Electrical stimulation) การยืดกล้ามเนื้อน่อง การยืดพังผืดใต้ฝ่าเท้า การขยับและเพิ่มการเคลื่อนไหวของเส้นประสาท การออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อน่องชั้นลึกทางด้านใน (Tibialis posterior) รวมไปถึงการติดเทปเพื่อช่วยพยุงอุ้งเท้าและลดแรงกดทับบริเวณอุโมงค์ทาร์ซัล 1
กรณีที่อาการผู้ป่วยไม่ดีขึ้นจากการรักษาดังกล่าว การรักษาด้วยการผ่าตัดเป็นอีกหนึ่งทางเลือก โดยจะทำการผ่าตัดบริเวณพังผืด Flexor retinaculum เพื่อลดการกดทับของเส้นประสาททิเบียล การผ่าตัดมีแนวโน้มที่จะทำให้ผู้ป่วยมีอาการดีขึ้นอย่างมาก โดยเฉพาะในกลุ่มผู้ป่วยที่มีอายุน้อย มีสาเหตุของการเกิดโรคที่ชัดเจน มีประวัติอาการมาไม่นาน และไม่มีประวัติการบาดเจ็บที่เท้ามาก่อนหน้านี้ 5
อย่างไรก็ตามภาวะ Tarsal tunnel syndrome เป็นกลุ่มอาการที่ยากในการวินิจฉัยและรักษาด้วยตนเอง การไปพบบุคลากรทางการแพทย์เพื่อรับการตรวจประเมินอย่างละเอียด และรับคำแนะนำในการรักษาที่เหมาะสมจึงเป็นทางเลือกที่ดีที่สุด
เรียบเรียงโดย กภ.ชุมสาย กรกฎ
เอกสารอ้างอิง
- Kiel J, Kaiser K. Tarsal Tunnel Syndrome. [Updated 2022 Aug 8]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK513273/
- Fortier LM, Leethy KN, Smith M, McCarron MM, Lee C, Sherman WF, Varrassi G, Kaye AD. An Update on Posterior Tarsal Tunnel Syndrome. Orthop Rev (Pavia). 2022 May 31;14(4):35444. doi: 10.52965/001c.35444. PMID: 35769658; PMCID: PMC9235437.
- Ahmad M, Tsang K, Mackenney PJ, Adedapo AO. Tarsal tunnel syndrome: A literature review. Foot Ankle Surg. 2012 Sep;18(3):149-52. doi: 10.1016/j.fas.2011.10.007. Epub 2011 Dec 21. PMID: 22857954.
- Nelson SC. Tarsal Tunnel Syndrome. Clin Podiatr Med Surg. 2021 Apr;38(2):131-141. doi: 10.1016/j.cpm.2020.12.001. PMID: 33745647.
- Lew JT, Stearns M. Tibial Neuropathy. 2023 Jan 8. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan–. PMID: 35881756.
- Vij N, Kaley HN, Robinson CL, Issa PP, Kaye AD, Viswanath O, Urits I. Clinical Results Following Conservative Management of Tarsal Tunnel Syndrome Compared With Surgical Treatment: A Systematic Review. Orthop Rev (Pavia). 2022 Sep 5;14(3):37539. doi: 10.52965/001c.37539. PMID: 36072502; PMCID: PMC9445176.
