การดูแลตนเองและออกกำลังกายในผู้ที่มีภาวะหมอนรองกระดูกสันหลังทับเส้นประสาท
ภาวะหมอนรองกระดูกสันหลังทับเส้นประสาท คือ การเคลื่อนที่ของหมอนรองกระดูกสันหลังออกไปจากขอบเขตปกติของแนวกระดูกสันหลัง ส่งผลให้เกิดการไปกดทับต่อไขสันหลังและ/หรือรากประสาทในระดับที่สัมพันธ์กับหมอนรองกระดูกสันหลังที่มีการเคลื่อนที่นั้น ซึ่งโดยปกติแล้ว ระบบประสาทมีหน้าที่ในการรับความรู้สึก และควบคุมการทำงานของกล้ามเนื้อ จึงเป็นเหตุผลที่ทำให้เกิดอาการปวด กล้ามเนื้ออ่อนแรงลง และชาไปตามบริเวณที่เส้นประสาทระดับนั้น ๆ ทำหน้าที่รับความรู้สึก (1, 2)
การรักษาผู้ที่มีภาวะหมอนรองกระดูกสันหลังทับเส้นประสาท โดยหลักแล้วสามารถแบ่งได้เป็น 2 ประเภท ได้แก่ การรักษาแบบไม่ผ่าตัด (non-surgical treatment) หรือการรักษาแบบอนุรักษ์นิยม (conservative treatment) และการรักษาแบบผ่าตัด (surgical treatment) ซึ่งจะขึ้นอยู่กับความรุนแรงของอาการ (3) โดยหากมีอาการปวดรุนแรง มีอาการกล้ามเนื้อต้นขา ขา หรือเท้าอ่อนแรงรุนแรง และมีอาการอ่อนแรงมากขึ้นเรื่อย ๆ หรือกลุ่มอาการกดทับรากประสาทส่วน cauda equina ที่อยู่ในช่องไขสันหลังบริเวณหลังส่วนล่าง นั่นคือ มีปัญหาในการควบคุมปัสสาวะ หรืออุจจาระ เหล่านี้จะจัดอยู่ในอาการที่มีความรุนแรงสูง จึงควรได้รับการรักษาโดยการผ่าตัด (3, 4) อย่างไรก็ตามหากไม่มีอาการที่กล่าวมาข้างต้น การรักษาแบบไม่ผ่าตัดหรือการรักษาแบบอนุรักษ์นิยมก็จะถูกนำมาใช้ ซึ่งได้แก่ การรับประทานยาหรือฉีดยา เพื่อระงับอาการปวด และการรักษาทางกายภาพบำบัดไม่ว่าจะเป็น การปรับพฤติกรรม การออกกำลังกาย การรักษาด้วยเทคนิคทางมือ เช่น การจัด ดัด ดึงข้อต่อ และการใช้เครื่องมือทางกายภาพบำบัด เป็นต้น (3, 5, 6, 7)
การดูแลตนเองในผู้ที่มีภาวะหมอนรอกระดูกกดทับเส้นประสาท
- หลีกเลี่ยงการนอนติดต่อกันนานโดยไม่ได้ลุกเปลี่ยนท่าทางเนื่องจากมีโอกาสทำให้อาการปวดแย่ลงและมีความตึงบริเวณกล้ามเนื้อหลังมากขึ้น (5)
- หลีกเลี่ยงกิจกรรมที่มีการใช้กำลังมากหรือกิจกรรมที่ทำให้มีอาการแย่ลง ไม่ว่าจะเป็นการยกของหนักหรือท่าทางที่อยู่ในท่าก้มหรือแอ่นหลังมากจนเกินไป (8)
- ขยับเคลื่อนไหวร่างกายและหมั่นเปลี่ยนอิริยาบถระหว่างวันให้บ่อยขึ้น เนื่องจากการเคลื่อนไหวที่พอเหมาะจะช่วยลดความเจ็บปวดและความตึงได้ (5, 8)
- ในกรณีที่เพิ่งมีอาการปวดและมีการอักเสบเกิดขึ้นให้ประคบน้ำแข็งบริเวณที่มีอาการปวดเป็นเวลา 10 ถึง 15 นาที ทุกๆ 2 ชั่วโมง หรือการใช้ความร้อนในกรณีที่ไม่ได้มีอาการอักเสบแล้ว โดยการประคบอุ่นเป็นเวลา 15 ถึง 20 นาที (9)
- การออกกำลังกายบริหารร่างกายและกล้ามเนื้อหลัง (5, 8)
การออกกำลังกายในผู้ที่มีภาวะหมอนรองกระดูกสันหลังทับเส้นประสาท
โดยจะแบ่งการออกกำลังกายเป็น 3 ประเภท ได้แก่
- การออกกำลังกายแบบแมคเคนซี่เพื่อบรรเทาอาการปวดหลังและอาการร้าวลงขา (10)
- ท่านอนคว่ำราบ
ท่าเริ่มต้น: นอนคว่ำบนเตียง หันศีรษะไปทางด้านที่ถนัด แขนแนบข้างลำตัว
ท่าบริหาร: นอนคว่ำราบนาน 3-5 นาที แต่หากรู้สึกว่าขณะอยู่ในท่านี้แล้วไม่ผ่อนคลายสามารถนำหมอน 1 ใบหรือผ้าผืนเล็ก ๆ มารองใต้ท้องได้ และให้ทำทุก ๆ 2 ชั่วโมง
- ท่านอนคว่ำชันศอก
ท่าเริ่มต้น: นอนคว่ำบนเตียง หันศีรษะไปทางด้านที่ถนัด แขนแนบข้างลำตัว
ท่าบริหาร: ค่อย ๆ ตั้งข้อศอกทั้ง 2 ข้างขึ้น โดยให้ข้อศอกอยู่ในแนวเดียวข้อไหล่ โดยพยายามผ่อนคลายบริเวณหลังและสะโพกให้มากที่สุด ค้างไว้ 3-5 นาที และทำทุกๆ 2 ชั่วโมง
- ท่านอนคว่ำเหยียดแขน
ท่าเริ่มต้น: นอนคว่ำบนเตียง หันศีรษะไปทางด้านที่ถนัด แขนแนบข้างลำตัว
ท่าบริหาร: ดึงมือทั้ง 2 ข้างมาให้อยู่บริเวณข้อไหล่ จากนั้นค่อย ๆ ใช้ฝ่ามือทั้ง 2 ข้างยันพื้นเตียงขึ้นร่วมกับเหยียดข้อศอกขึ้นเท่าที่จะไปได้โดยไม่กระตุ้นอาการ โดยพยายามผ่อนคลายบริเวณหลังและสะโพกให้มากที่สุด จากนั้นค้างไว้ประมาณ 1-2 วินาทีแล้วจึงกลับลงมานอนในท่าเริ่มต้น ทำสลับกันไปเรื่อย ๆ โดยทำ 10 ครั้ง และทำทุกๆ 2 ชั่วโมง
- ท่ายืนแอ่นหลัง
ท่าเริ่มต้น: ยืนตรง เท้า 2 ข้างกางออกระดับหัวไหล่ นำแขนทั้ง 2 ข้างมาแตะบริเวณกระเบนเหน็บ
ท่าบริหาร: แอ่นหลังส่วนล่างไปด้านหลัง โดยไปมากสุดเท่าที่จะไปได้โดยไม่กระตุ้นอาการ และรักษาเข่าทั้ง 2 ข้างให้ตรงขณะทำ จากนั้นค้างไว้ประมาณ 1-2 วินาทีแล้วจึงกลับลงมายืนในท่าเริ่มต้น ทำสลับกันไปเรื่อย ๆ โดยทำ 10 ครั้ง และทำทุกๆ 2 ชั่วโมง
** ข้อควรระวังขณะออกกำลังกายแบบแมคเคนซี่ **
1.1) การออกกำลังกายแบบแมคเคนซี่จะมีการเคลื่อนไหวของหลังร่วมด้วย เพราะฉะนั้นหากยังมีอาการปวดขณะเคลื่อนไหวหลังจะยังไม่สามารถทำท่าในลำดับอื่น ๆ นอกจากการจัดท่านอนคว่ำได้
1.2) ขณะออกกำลังกายไม่ควรกระตุ้นอาการปวดหรือชาร้าวลงขามากขึ้น หากมีอาการข้างต้นให้หยุดพักจนกว่าอาการจะหายไป แล้วจึงค่อยกลับมาทำใหม่ โดยอาจจะลดความเร็วในการทำหรือลดองศาการเคลื่อนไหวของหลัง
1.3) ลำดับในการออกกำลังกายควรจะเริ่มจากท่าง่ายสุดและเมื่อทำได้ในแต่ละขั้นแล้วก็สามารถเพิ่มระดับไปได้ (นอนคว่ำราบ > นอนคว่ำชั้นศอก > นอนคว่ำเหยียดแขน > ยืนแอ่นหลัง)
- การออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อหน้าท้องและกล้ามเนื้อหลัง (11), 12
- ท่ายกก้น
ท่าเริ่มต้น: นอนหงายบนเตียง ชันเข่าทั้ง 2 ข้าง แขนแนบข้างลำตัว
ท่าบริหาร: ใช้กล้ามเนื้อสะโพกและท้องดันสะโพกขึ้นให้ตรงกับลำตัวหรือขึ้นเท่าที่จะไปได้โดยไม่กระตุ้นอาการ ระหว่างที่ยกสะโพกขึ้นให้เกร็งกล้ามเนื้อท้องและสะโพกร่วมด้วย จากนั้นค้างไว้ประมาณ 2-3 วินาทีแล้วจึงลดสะโพกลงมาในท่าเริ่มต้น ทำ 10 ครั้ง/เซต 3 เซต/วัน
- ท่ายกแขนและขาแบบสลับฝั่ง
ท่าเริ่มต้น: ตั้งคลานโดยมือวางแนวเดียวกับหัวไหล่ เข่าและขาอยู่แนวเดียวกับสะโพก
ท่าบริหาร: ยืดแขนขวาไปด้านหน้าพร้อมกับยืดขาซ้ายไปด้านหลัง โดยให้ลำตัวตรงอยู่ในแนวเดิมและเกร็งหน้าท้องไว้ จากนั้นค้างไว้ประมาณ 2-3 วินาทีแล้วกลับสู่ท่าเริ่มต้น และทำสลับข้างกับแขนซ้ายและขาขวา ทำ 10 ครั้ง/เซต 3 เซต/วัน
- การออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความยืดหยุ่น (11), 12
- ท่าบิดลำตัว
ท่าเริ่มต้น: นอนหงายบนเตียง ชันเข่าทั้ง 2 ข้าง แขนทั้ง 2 ข้างกางออก 90 องศา
ท่าบริหาร: ขยับเข่าทั้ง 2 ข้างลงสู่เตียงในทางซ้ายเท่าที่จะไปได้โดยไม่กระตุ้นอาการ พร้อมกับหมุนศีรษะไปทางขวา ไหล่ทั้ง 2 ข้างยังคงแตะพื้นเตียง ค้างท่านี้ไว้ 15-30 วินาที จากนั้นกลับมาอยู่ในท่าเริ่มต้น และทำสลับข้างโดยขยับเข่าลงทางขวา พร้อมกับหมุนศีรษะไปทางซ้าย ทำ 3 ครั้ง/เซต 3 เซต/วัน
- ท่ายืดกล้ามเนื้อสะโพก
ท่าเริ่มต้น: นอนหงายบนเตียง ชันเข่าทั้ง 2 ข้าง
ท่าบริหาร: ยกขาข้างขวาขึ้น วางข้อเท้าขวาบนเข่าซ้าย โดยทำให้เป็นเลข 4 จากนั้นใช้มือซ้ายจับเข่าซ้ายและดึงเข่าซ้ายเข้าหาลำตัวเท่าที่จะไปได้โดยไม่กระตุ้นอาการ ค้างท่านี้ไว้ 15-30 วินาที จากนั้นกลับมาอยู่ในท่าเริ่มต้น และทำสลับข้างโดยยกขาซ้ายขึ้น วางข้อเท้าซ้ายบนเข่าขวาและดึงเข่าขวาเข้าหาลำตัว ทำ 3 ครั้ง/เซต 3 เซต/วัน
ทั้งนี้สำหรับการออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อหน้าท้องและกล้ามเนื้อหลัง และการออกกำลังกายเพื่อเพิ่มความยืดหยุ่นจะมีการฝึกในท่าต่าง ๆ ที่ยากมากขึ้น เช่น มีการเคลื่อนไหวของทั้งรยางค์แขน/ขา มีการเคลื่อนไหวของร่างกายในส่วนอื่น ๆ ร่วมด้วย หรือในท่ายืดที่มีองศาการเคลื่อนไหวที่เพิ่มมากขึ้น โดยการที่จะฝึกไปถึงขึ้นนั้นได้ ผู้ป่วยจะต้องสามารถคุมการเคลื่อนไหวในท่าเหล่านี้ได้เป็นอย่างดี คือ ไม่มีการส่ายสั่นขณะออกกำลังกาย เริ่มยืดกล้ามเนื้อไปได้ในองศาการเคลื่อนไหวที่มากขึ้น และที่สำคัญคือการออกกำลังกายในท่าที่ยากมากขึ้นจะต้องไม่มีกระตุ้นอาการระหว่างออกกำลัง สุดท้ายนี้ในผู้ที่มีภาวะหมอนรองกระดูกสันหลังทับเส้นประสาทจะต้องมีการฝึกออกกำลังกายร่วมกับการทำกิจกรรมที่ผู้ป่วยต้องกลับไปทำในชีวิตประจำวัน เพื่อป้องกันการเกิดการบาดเจ็บซ้ำ เช่น การเกร็งกล้ามเนื้อหน้าท้องร่วมกับกล้ามเนื้อหลังขณะยกของที่มีน้ำหนัก เป็นต้น
เรียบเรียงโดย กภ.ปิยะโชค ทองสุข
เอกสารอ้างอิง
- Delgado-López PD, Rodríguez-Salazar A, Martín-Alonso J, Martín-Velasco V. [Lumbar disc herniation: Natural history, role of physical examination, timing of surgery, treatment options and conflicts of interests]. Neurocirugia (Astur). 2017;28(3):124-34.
- Kreiner DS, Hwang SW, Easa JE, Resnick DK, Baisden JL, Bess S, et al. An evidence-based clinical guideline for the diagnosis and treatment of lumbar disc herniation with radiculopathy. Spine J. 2014;14(1):180-91.
- Awadalla AM, Aljulayfi AS, Alrowaili AR, Souror H, Alowid F, Mahdi AMM, et al. Management of Lumbar Disc Herniation: A Systematic Review. Cureus. 2023;15(10):e47908.
- Yoon WW, Koch J. Herniated discs: when is surgery necessary? EFORT Open Rev. 2021;6(6):526-30.
- El Melhat AM, Youssef ASA, Zebdawi MR, Hafez MA, Khalil LH, Harrison DE. Non-Surgical Approaches to the Management of Lumbar Disc Herniation Associated with Radiculopathy: A Narrative Review. J Clin Med. 2024;13(4).
- Choi J, Lee S, Hwangbo G. Influences of spinal decompression therapy and general traction therapy on the pain, disability, and straight leg raising of patients with intervertebral disc herniation. J Phys Ther Sci. 2015;27(2):481-3.
- Li L, Zhan HS, Zhang MC, Chen B, Yuan WA, Shi YY. [Systematic review of clinical randomized controlled trials on manipulative treatment of lumbar disc herniation]. Zhongguo Gu Shang. 2010;23(9):696-700.
- Hahne AJ, Ford JJ, McMeeken JM. Conservative management of lumbar disc herniation with associated radiculopathy: a systematic review. Spine (Phila Pa 1976). 2010;35(11):E488-504.
- Kim EJ, Choi YD, Lim CY, Kim KH, Lee SD. Effect of heating and cooling combination therapy on patients with chronic low back pain: study protocol for a randomized controlled trial. Trials. 2015;16:285.
- Mann SJ, Lam JC, Singh P. McKenzie Back Exercises. StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing
- Yazdani A, Hesari P, Khosro S, Anbarian M, Babaei-Ghazani A. Effects of six-week exercise training protocol on pain relief in patients with lumbar disc herniation. J Anal Res Clin Med. 2016;4:27-33.
- จันต๊ะรังษี น. Physical Therapy in patient with Herniate Nucleus Pulpous. HuaHin Med. J 2019, 2, 1-16.
