สูงวัย….ทำไม???เสี่ยงล้ม

เมื่อเข้าสู่วัยผู้สูงอายุ พบว่าร่างกายจะมีกระบวนการเสื่อมแบบค่อยเป็นค่อยไป ทำให้เกิดการเสื่อมถอยทั้งโครงสร้างและหน้าที่ของระบบต่าง ๆ ในร่างกาย โดยเฉพาะความเสื่อมของระบบกล้ามเนื้อและกระดูก ระบบหัวใจและการหายใจ สมองและระบบประสาท และระบบต่อมไร้ท่อ ส่งผลทำให้ความสามารถทางกายในการทำกิจวัตรประจำวันลดลง แต่อัตราการเสื่อมถอยในแต่ละระบบจะแตกต่างกัน เช่น ความเร็วในการส่งสัญญาณประสาทจะลดลงร้อยละ 10-15 ความยืดหยุ่นของข้อต่อจะลดลงร้อยละ 20-30 จากช่วงอายุ 30-80 ปี ตับและไตสูญเสียการทำงานร้อยละ 40-50 จากช่วงอายุ 30-70 ปี เมื่อมีอายุ 80 ปี ความสามารถในการหายใจสูงสุดลดลงร้อยละ 40 เมื่อเปรียบเทียบกับอายุ 30 ปี และ เมื่อมีอายุ 70 ปี เพศหญิงจะสูญเสียมวลกระดูกถึงร้อยละ 30 เพศชายสูญเสียมวลกระดูกถึงร้อยละ 15¹

การเปลี่ยนแปลงทางร่างกายในผู้สูงอายุ¹

1. ระบบกล้ามเนื้อและกระดูก

• มวลกล้ามเนื้อ ขนาดมวลกล้ามเนื้อจะลดลง โดยมวลกล้ามเนื้อจะเริ่มลดลงหลังจากอายุ 30 ปี อัตราการลดลงของมวลกล้ามเนื้อจะเกิดขึ้นร้อยละ 3-8 ทุก ๆ 10 ปี ในผู้ที่ไม่ได้ออกกำลังกายด้วยแรงต้าน ส่งผลให้การเคลื่อนไหวในลักษณะต่าง ๆ ไม่คล่องตัว อัตราการใช้พลังงานลดลงซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญทำให้มวลไขมันในร่างกายเพิ่มขึ้น ก่อให้เกิดภาวะโรคอ้วน ความดันโลหิตสูง ภาวะไขมันในเลือดผิดปกติ โรคเบาหวานและโรคหัวใจและหลอดเลือด
• ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อลดลง ทำให้มีการจำกัดการเคลื่อนไหว เพิ่มความเสี่ยงในการล้มจากกล้ามเนื้ออ่อนแรง ความเหนื่อยล้า และการทรงตัวที่ไม่ดี เมื่อมีอายุ 70 ปี ความแข็งแรงของกล้ามเนื้อลดลงเฉลี่ยร้อยละ 30 โดยความแข็งแรงของกล้ามเนื้อแขนจะลดลงช้ากว่าความแข็งแรงของกล้ามเนื้อขา
• ความยืดหยุ่นของกล้ามเนื้อและข้อต่อ ปริมาณของเส้นใยฝอยและเนื้อเยื่อที่ยืดหดได้ในกล้ามเนื้อลดลง ทำให้กล้ามเนื้อและข้อต่อขาดความยืดหยุ่น และจำกัดองศาการเคลื่อนไหว
• มวลกระดูก มีการลดลงอย่างมากเมื่ออายุเพิ่มขึ้น อัตราการลดลงมวลกระดูกจะเกิดขึ้นมากกว่ามวลกล้ามเนื้อ โดยหลังจากอายุ 50 ปี มวลกระดูกจะลดลงร้อยละ 30 ในทุก ๆ 10 ปี ทำให้กระดูกเปราะและหักง่าย การเคลื่อนไหวข้อต่าง ๆ เกิดการตึงแข็ง อักเสบ และติดเชื้อได้ง่าย

2. ระบบหายใจ มีการยึดติดของผนังทรวงอก ความจุปอดลดลง ทำให้ปริมาตรอากาศทั้งหมดที่หายใจเข้าหรือออกเต็มที่ในเวลา 1 นาทีลดลง ส่งผลให้เกิดโรคปอดเรื้อรัง
3. ระบบหัวใจ หลอดเลือดมีการแข็งตัวเพิ่มขึ้น ทำให้ความสามารถในการขยายตัวของหลอดเลือดลดลง ส่งผลให้ความดันโลหิตสูงขึ้น ความสามารถในการทำกิจกรรมที่ต้องออกแรงมากลดลง ส่งผลรุนแรงถึงหัวใจล้มเหลวได้
4. สมองและระบบประสาท ปริมาตรของสมองลดลง ทำให้สมองส่วนที่ควบคุมการทรงตัวทำงานได้ลดลง การทำงานประสานกันของระบบประสาทและกล้ามเนื้อ การได้ยินและการมองเห็นลดลง ส่งผลให้เกิดขบวนการของสมองด้านการรู้คิดและความจำลดลง ความเสี่ยงต่อการล้มเพิ่มขึ้น
5. ระบบต่อมไร้ท่อ มีการเปลี่ยนแปลงการทำงานของระบบต่อมไร้ท่อ ทำให้อัตราการใช้พลังงานขณะพักลดลง ความไวต่ออินซูลินและความทนต่อกลูโคสลดลง ขนาดของตับ ไตและการไหลเวียนเลือดลดลง ส่งผลให้โรคอ้วน โรคเบาหวาน การดูดซึมของยาหลายชนิดลดลง การกำจัดยาทางไตลดลง

จากการเปลี่ยนแปลงทางร่างกายดังกล่าวข้างต้น ส่งผลให้ผู้สูงอายุมีโอกาสเกิดความเสี่ยงล้มได้สูง ซึ่งการล้มเป็นสาเหตุหลักของปัญหาสุขภาพของผู้สูงอายุและเป็นสาเหตุการตายอันดับสองในกลุ่มของการบาดเจ็บโดยไม่ตั้งใจรองจากอุบัติเหตุทางถนน² ความเสี่ยงจากการล้มจะยิ่งมากขึ้นเมื่ออายุมากขึ้น ข้อมูลจากองค์การอนามัยโลกพบว่า ผู้สูงอายุ 65 ปีขึ้นไป มีแนวโน้มหกล้มร้อยละ 28-35 ต่อปี ผู้สูงอายุ 70 ปีขึ้นไป มีแนวโน้มหกล้มเพิ่มเป็นร้อยละ 32-42 ต่อปี³ โดยเฉพาะผู้ที่มีอาการกล้ามเนื้ออ่อนแรง หรือมีโรคประจำตัว เช่น อัมพฤกษ์ อัมพาต หรือ มีปัญหาเรื่องการทรงตัว และผู้สูงอายุที่หกล้มและมีกระดูกสะโพกหักมีโอกาสเสียชีวิตภายใน 1 ปีถึงร้อยละ 28⁴

ปัจจัยเสี่ยงของการล้มในผู้สูงอายุ แบ่งออกเป็น 2 กลุ่ม^5,6 คือ  

1. ปัจจัยภายในร่างกาย (Intrinsic factor) หมายถึง การเปลี่ยนแปลงสภาวะร่างกายและจิตใจ ดังนี้

- การเปลี่ยนแปลงทางการมองเห็น เช่น เลนส์ตาขุ่นและทึบแสงมากขึ้น ตามีความไวต่อแสงลดลง การแยกสีผิดปกติ ต้อกระจก ทำให้เกิดการรับรู้ภาพผิดพลาด ความชัดเจนในการมองลดลง การเปลี่ยนระยะมองวัตถุและการกะระยะที่ไม่ชัดเจน ทำได้ช้าลง มีผลต่อความปลอดภัยในการปฏิบัติกิจวัตรประจำวัน และการทำกิจกรรมอื่น ๆ

- การเปลี่ยนแปลงของระบบกล้ามเนื้อและกระดูก เช่น ความแข็งแรงของกระดูกลดลง ความยืดหยุ่นของข้อต่อลดลง มีผลต่อท่าทางการเดิน การรับน้ำหนัก

- การเปลี่ยนแปลงการทำงานของอวัยวะหูชั้นในผิดปกติไป ทำให้เกิดอาการบ้านหมุน (Vertigo) ซึ่งเป็นผลให้กลไกการทำงานที่ควบคุมการทรงตัวลดลง และเกิดความบกพร่องของการเดิน ทำให้อาจสะดุดล้มได้ง่าย

- การเปลี่ยนแปลงของร่างกายจากความเจ็บป่วย ได้แก่

• ระบบหัวใจหรือหลอดเลือด เช่น หลอดเลือดหัวใจตีบแคบ กล้ามเนื้อหัวใจตาย หัวใจเต้นผิดปกติ
• ระบบประสาทและสมอง เช่น สมองเสื่อม โรคหลอดเลือดสมอง พาร์กินสัน
• ระบบกล้ามเนื้อและกระดูก จากการทำกิจกรรมลดลง ทำให้กล้ามเนื้ออ่อนแรง ความยืดหยุ่นลดลง
• การใช้ยา เช่น ยานอนหลับ ยาต้านซึมเศร้า มีผลต่อระบบประสาท และยาขยายหลอดเลือด ยาขับปัสสาวะทำให้เกิดความดันโลหิตต่ำ ทำให้เสี่ยงต่อการล้มได้
• ความผิดปกติทางจิต เช่น อาการวิตกกังวล หลงลืม ซึมเศร้า ทำให้การรับรู้และการตอบสนองต่อสิ่งแวดล้อมที่เป็นอันตรายลดลง

2. ปัจจัยภายนอกร่างกาย (extrinsic factor) หมายถึง การเปลี่ยนแปลงสิ่งแวดล้อมรอบตัวของบุคคล เช่น พื้นบ้านที่ลื่น มีระดับต่างกัน บันไดมีความสูงไม่สม่ำเสมอหรือไม่มีราวจับ ห้องน้ำเป็นแบบนั่งยอง แสงสว่างไม่เพียงพอ เครื่องใช้ภายในบ้านขัดขวางทางเดิน รองเท้าที่ใหญ่หรือเล็กเกินไป แว่นตาที่ไม่พอเหมาะกับสายตา

ผลกระทบของการล้มในผู้สูงอายุ^7,8

1. เกิดอาการบาดเจ็บ เช่น ฟกช้ำ เกิดแผล กระดูกหักหรือพิการ
2. สูญเสียค่าใช้จ่ายในการรักษา
3. ผลกระทบด้านสุขภาพจิต เช่น กลัวการออกจากบ้าน ซึมเศร้า ไม่มั่นใจในการเดิน หรือกลัวหกล้มซ้ำ สูญเสียความภาคภูมิใจและความมีคุณค่าในตนเองลดลง ส่งผลให้คุณภาพชีวิตลดลง
4. เสียชีวิต

การล้มจึงเป็นปัญหาที่สำคัญและพบบ่อยเนื่องจากความเสื่อมของร่างกาย และมีผลกระทบต่อร่างกาย จิตใจ สังคม ของผู้สูงอายุ ยังส่งผลกระทบต่อครอบครัวที่ต้องดูแลผู้สูงอายุอีกด้วย ดังนั้น ผู้สูงอายุและครอบครัวควรมีความรู้ความเข้าใจเกี่ยวกับการล้ม ปัจจัยต่าง ๆ ที่มีผลต่อการเกิดการล้ม ซึ่งได้กล่าวในบทความนี้แล้ว และท่านผู้อ่านสามารถติดตาม การประเมินความเสี่ยงในการล้มด้วยตนเอง การป้องกันการล้ม และวิธีลดความเสี่ยงของการล้มที่สามารถทำเองได้และได้ผลมากที่สุด คือ การออกกำลังกาย เพื่อเพิ่มความแข็งแรงของกล้ามเนื้อ ความสามารถในการทรงตัวและการเดินซึ่งเป็นสาเหตุหลักของการล้มในผู้สูงอายุ ทำให้ผู้สูงอายุมีสุขภาพที่ดีเป็นองค์รวม และมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ได้ในบทความถัดไปค่ะ