Calcaneal spure (ภาวะกระดูกอ่อนงอกที่ส้นเท้า)
Calcaneal spure คือ กระดูกอ่อนที่งอกขึ้นมาเกาะอยู่ที่กระดูกส้นเท้า สามารถแบ่งออกได้เป็นสองรูปแบบขึ้นอยู่กับตำแหน่งของกระดูกอ่อนที่งอกขึ้นมา คือบริเวณด้านหลังของกระดูกส้นเท้าและด้านล่างใต้ฝ่าเท้า กระดูกส้นเท้า (Calcaneus bone) คือกระดูกที่ใหญ่ ยาว และแข็งแรงที่สุดของเท้าวางตัวอยู่บริเวณด้านหลังของเท้าซึ่งมีพังผืดใต้ฝ่าเท้า (Plantar fascia) ที่ทำหน้าที่สร้างความั่นคงให้ส่วนโค้งใต้ฝ่าเท้าและช่วยรับน้ำหนักขณะยืน เดิน โครงสร้างดังกล่าวมีจุดเกาะจากกระดูกส้นเท้าและแผ่ออกไปยึดที่นิ้วเท้า1 ดังภาพที่ 1
ภาพที่ 1 แสดงโครงสร้างของเท้าที่เกิดกระดูกงอกขึ้นมา
พังผืดใต้ฝ่าเท้าจะมีความหนาและความตึงตัวมากขึ้นตามอายุและน้ำหนักตัวที่เพิ่มขึ้น พังผืดใต้ฝ่าที่มีความตึงมากเกินไปสามารถส่งแรงดึงไปถึงกระดูกส้นเท้าทำให้เกิดการเจ็บบริเวณส้นเท้า ภาวะเท้าแบน การอักเสบของพังผืดใต้ฝ่าเท้าและสามารถทำให้เกิดกระดูกอ่อนงอกขึ้นมาที่กระดูกส้นเท้าได้ ดังนั้นการหนาตัวของพังผืดใต้ฝ่าเท้าและกระดูกอ่อนที่งอกขึ้นมาที่กระดูกส้นเท้าจึงทำให้เกิดอาการเจ็บที่ใต้ฝ่าเท้าได้2
ปัจจัยเสี่ยง
-
Age variation (ความแตกต่างของอายุ)
จากงานวิจัยพบว่าอายุเฉลี่ยของผู้ป่วยที่มีกระดูกงอกที่ส้นเท้าคือ 46.5 ปี การเปลี่ยนแปลงรูปแบบการเดินของในกลุ่มผู้สูงอายุที่มีความยาวในการก้าวเท้าลดลง ทำให้จำนวนการก้าวของเท้าเพิ่มขึ้นส่งผลให้ส้นเท้าและพังผืดใต้ฝ่าเท้าต้องสัมผัสพื้นบ่อยขึ้น อายุที่มากขึ้นจึงเป็นปัจจัยหนึ่งที่สัมพันธ์กับขนาดและการเกิดของกระดูกอ่อนที่งอกขึ้นมาได้1
-
Gender variation (ความแตกต่างของเพศ)
จากงานวิจัยพบว่าภาวะกระดูกงอกที่ส้นเท้าสามารถพบได้ในเพศหญิงมากกว่าเพศชาย โดยเฉพาะเพศหญิงที่มีอายุน้อยกว่า 49 ปี สาเหตุที่เป็นเช่นนี้อาจเป็นผลมาจากการใส่รองเท้าส้นสูง ทำให้โครงสร้างในฝ่าเท้าเปลี่ยนไป เกิดอาการบาดเจ็บของเท้าและเกิดภาวะกระดูกงอกที่ส้นเท้าตามมาได้1
-
Gout (โรคเกาต์)
โรคเกาต์เป็นโรคข้ออักเสบชนิดหนึ่งที่เกิดจากการสะสมของกรดยูริกที่มากขึ้นนำไปสู่การเกิดผลึกเกาะตามข้อและเกิดการเจ็บและการอักเสบของข้อตามมา ในผู้ป่วยบางรายอาจพบการเกิดผลึกนี้ที่เอ็นร้อนหวายซึ่งเกาะอยู่ที่กระดูกส้นเท้าทำให้เกิดการอักเสบและเกิดกระดูกงอกที่ส้นเท้าได้2
-
Increase weight bearing (การมีน้ำหนักหรือแรงกดที่เท้าเยอะขึ้น)
ภาวะอ้วนและน้ำหนักตัวที่มากทำให้เกิดแรงกดในแนวดิ่งที่ส้นเท้าเมื่อยืนหรือเดิน นำไปสู่การลดลงของส่วนโค้งใต้ฝ่าเท้า มีการหนาตัวตัวขึ้นของพังผืดใต้ฝ่าเท้าและเนื้อเยื่อบริเวณส้นเท้า ทำให้เกิดอาการเจ็บและอักเสบของบริเวณดังกล่าวและเกิดกระดูกงอกที่กระดูกส้นเท้าขึ้นมาได้2
-
Arthritis (โรคข้ออักเสบ)
กระดูกงอกที่ส้นเท้าสามารถพบได้ทั่วไปในผู้ป่วยที่มีโรคข้ออักเสบ จากงานวิจัยพบว่ามีโอกาส 3-10 เท่าที่จะพบโรคข้ออักเสบในผู้ป่วยกระดูกงอกที่ส้นเท้า เมื่อเปรียบเทียบกับในคนปกติที่ไม่มีกระดูกงอกที่ส้นเท้า จึงอาจตั้งสมมติฐานได้ว่าภาวะกระดูกงอกที่ส้นเท้ามีพื้นฐานมาจากโรคข้ออักเสบ2
-
Plantar fasciitis (โรครองช้ำ)
มีงานวิจัยส่วนน้อยพบว่าภาวะกระดูกงอกที่ส้นเท้าไม่มีความสัมพันธ์กับโรครองช้ำ ในขณะที่งานวิจัยส่วนใหญ่พบว่าภาวะกระดูกงอกที่ฝ่าเท้าอาจจะเป็นสาเหตุหนึ่งของโรครองช้ำ เพราะผู้ป่วยที่มีภาวะรองช้ำมักถูกพบว่ามีกระดูกงอกที่ส้นเท้าร่วมด้วย3
การตรวจวินิจฉัย
ทางการแพทย์ใช้การตรวจ X-rays, Magnetic resonance imaging (MRI), Computed tomography (CT) เพื่อถ่ายภาพทางด้านในของฝ่าเท้า ซึ่งจะสามารถเห็นกระดูกงอกที่เกิดขึ้นได้4
อาการ
- เจ็บที่ส้นเท้าหรือฝ่าเท้าก้าวแรกหลังจากตื่นนอน
- เจ็บหลังจากเดินเป็นเวลานานหรือในช่วงกลางคืนหลังจากเลิกงาน
- มีอาการอักเสบ(บวม แดง ร้อน) บริเวณส้นเท้าหรือฝ่าเท้า
- คลำแล้วพบว่ามีกระดูกนูนออกมาบริเวณส้นเท้าหรือฝ่าเท้า
- มีความหนาและตึงบริเวณส้นเท้าหรือฝ่าเท้า
แต่บางงานวิจัยกล่าวว่า ผู้ป่วยภาวะกระดูกงอกที่ส้นเท้าส่วนใหญ่จะไม่มีอาการเจ็บ พบได้เพียงส่วนน้อยของผู้ป่วยที่อาจจะมีอาการเจ็บเกิดขึ้น
ภาพที่ 2 แสดงบริเวณที่มีอาการเจ็บเกิดขึ้นจากภาวะกระดูกงอกที่ส้นเท้า
การรักษาดูแลตนเองเบื้องต้น
การรักษาภาวะกระดูกงอกที่ส้นเท้าสามารถแบ่งเป็น 2 อย่างหลักๆคือ
- การรักษาแบบประคับประคองด้วยวิธีการทางกายภาพบำบัด เช่น การยืดเหยียดกล้ามเนื้อน่องเพื่อช่วยเพิ่มความยืดหยุ่น ลดภาวะเท้าที่แบนมากเกินไป ลดความตึงตัวบริเวณส้นเท้าและพังผืดใต้ฝ่าเท้า การใช้เครื่องมือกายภาพบำบัด เช่น Extracorporeal shock wave therapy เพื่อลดอาการเจ็บและอักเสบ กระตุ้นการซ่อมแซมเนื้อเยื่อและหลอดเลือดบริเวณโครงสร้างที่มีปัญหา 5 รวมไปถึง Laser treatment therapy เพื่อลดอาการเจ็บ กระตุ้นการซ่อมสร้างภายในเซลล์เนื้อเยื่อของโครงสร้างที่ได้รับบาดเจ็บ กระตุ้นระบบไหลเวียดเลือดและน้ำเหลือง 6 นอกจากนี้ยังมีการแนะนำให้ผู้ป่วยปรับโครงสร้างเท้าด้วยแผ่นรองเท้า (modified shoes with silicon) เพื่อช่วยควบคุมโครงสร้างของเท้าและข้อเท้าให้อยู่ในตำแหน่งที่เหมาะสมและการติดเทปบำบัด (Taping) เพื่อพยุงโครงสร้างในฝ่าเท้า
- การรักษาแบบประคับประคองด้วยยา เช่น การทานยาต้านการอักเสบที่ไม่ใช่สเตียรอยด์ (NSAIDs) เพื่อลดอาการอักเสบ การใช้ยาฉีดลดอาการเจ็บเฉพาะที่ (local injection)
- การรักษาด้วยการผ่าตัดเมื่อการรักษาแบบประคับประคองไม่ได้ผล โดยแพทย์จะทำการผ่ากระดูกที่งอกขึ้นมา (Calcaneal spur resection) และหรือผ่าพังผืดใต้ฝ่าเท้า (Plantar fascia release) ร่วมด้วยซึ่งงานวิจัยพบว่าการผ่าพังผืดใต้ฝ่าเท้าร่วมกับการผ่ากระดูกงอกที่ส้นเท้าออกพร้อมกัน จะให้ผลที่ดีกว่า ทั้งนี้ ขึ้นอยู่กับระดับความรุนแรงและลักษณะโครงสร้างที่มีปัญหาของผู้ป่วยและดุลยพินิจของแพทย์ 7
เรียบเรียงโดย กภ.ชุมสาย กรกฎ
เอกสารอ้างอิง
- Kirkpatrick J, Yassaie O, Mirjalili SA. The plantar calcaneal spur: a review of anatomy, histology, etiology and key associations. J Anat. 2017 Jun;230(6):743-751. doi: 10.1111/joa.12607. Epub 2017 Mar 29. PMID: 28369929; PMCID: PMC5442149.
- Velagala VR, Velagala NR, Kumar T, Singh A, Mehendale AM. Calcaneal Spurs: A Potentially Debilitating Disorder. Cureus. 2022 Aug 28;14(8):e28497. doi: 10.7759/cureus.28497. PMID: 36185871; PMCID: PMC9514376.
- Zhou B, Zhou Y, Tao X, Yuan C, Tang K. Classification of Calcaneal Spurs and Their Relationship With Plantar Fasciitis. J Foot Ankle Surg. 2015 Jul-Aug;54(4):594-600. doi: 10.1053/j.jfas.2014.11.009. Epub 2015 Mar 11. PMID: 25771476.
- Allam AE, Chang KV. Plantar Heel Pain. [Updated 2022 Sep 5]. In: StatPearls [Internet]. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2023 Jan-. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK499868/#
- Şah V, Kaplan Ş, Özkan S, Adanaş C, Toprak M. Comparison between radial and focused types of extracorporeal shock-wave therapy in plantar calcaneal spur: A randomized sham-controlled trial. Phys Sportsmed. 2023 Feb;51(1):82-87. doi: 10.1080/00913847.2022.2091413. Epub 2022 Jun 21. PMID: 35713119.
- Badil Güloğlu S, Yalçın Ü. Comparison of effects of low-level laser therapy and extracorporeal shock wave therapy in calcaneal spur treatment: A prospective, randomized, clinical study. Turk J Phys Med Rehabil. 2021 May 25;67(2):218-224. doi: 10.5606/tftrd.2021.5260. PMID: 34396073; PMCID: PMC8343161.Copy
- Nakajima K. Endoscopic Plantar Fascia Release Combined With Calcaneal Spur Resection: A Case Series of 40 Patients. Foot Ankle Spec. 2022 Sep 5:19386400221122761. doi: 10.1177/19386400221122761. Epub ahead of print. PMID: 36062623
