ท่าตรวจเบื้องต้นเมื่อคุณปวดแขน

อาการปวดแขนเป็นปัญหาที่หลาย ๆ คนเคยประสบปัญหากัน ในชีวิตประจำวันแขนถือว่าเป็นอวัยวะที่ถูกใช้งานมากจึงทำให้มีโอกาสเกิดอาการปวดได้บ่อย ไม่ว่าจะมาจากกิจกรรมการทำงานบ้าน งานเอกสาร ขับรถ หรือออกกำลังกาย หากพิจารณาองค์ประกอบของร่างกายที่สามารถเกิดการบาดเจ็บและส่งผลให้เกิดอาการปวดได้นั้น อาการปวดบริเวณแขนสามารถเกิดได้จากหลายองค์ประกอบ เช่น กล้ามเนื้อ เอ็นกล้ามเนื้อ เอ็นข้อ และเส้นประสาท เป็นต้น ซึ่งแต่ละโครงสร้างจะมีกลไกการกระตุ้นอาการปวดและลักษณะการปวดที่แตกต่างกัน

ตัวอย่างของอาการปวดแขนได้แก่ การปวดบริเวณข้อศอกด้านนอก จากการศึกษาที่ผ่านมาพบว่า อาการปวดศอกด้านนอก สามารถพบได้ในผู้ที่เล่นเทนนิสสูงถึงร้อยละ 50 เช่นเดียวกับผู้ที่ใช้งานมือในการกำของ หรือถือของหนัก ๆ (1) ซึ่งอาการปวดดังกล่าวมีโอกาสสูงถึงร้อยละ 30 ถึง 93 ที่จะสาเหตุจากการบาดเจ็บของกล้ามเนื้อแขน (2) อาการปวดแขนที่พบได้มากอีกกลุ่มหนึ่งคือ อาการปวดร้าวลงแขนจากภาวะกระดูกคอเสื่อม ซึ่งพบสูงถึงร้อยละ 85 ในผู้ที่อายุ 60 ปีขึ้นไป (3)

จะเห็นได้ว่าอาการปวดแขนในลักษณะที่แตกต่างกันจะบ่งบอกถึงโครงสร้างที่มีปัญหาแตกต่างกันด้วย บ่อยครั้งเมื่อผู้ป่วยเกิดอาการปวดแขนจะมีข้อสงสัยว่าเกิดจากการบาดเจ็บที่โครงสร้างใด และเลือกรูปแบบการออกกำลังกายเพื่อการรักษาอาจจะไม่เหมาะสม ซึ่งทำให้อาการไม่ดีขึ้น หรือมีปัญหามากกว่าเดิม เป็นต้น ดังนั้นในบทความนี้ผมจะชวนทุกคนมาลองตรวจร่างกายหาสาเหตุการปวดศอกด้านนอกกัน ว่าอาการปวดดังกล่าวเกิดจากการบาดเจ็บจากโครงสร้างใด และควรจะป้องกันการบาดเจ็บได้อย่างไร ตามกันมาได้เลยครับ

ในทางกายภาพบำบัด ระดับแรกเราจะตรวจแยกปัญหาออกเป็น 2 กรณีก่อน คือ กรณีอาการปวดจากการบาดเจ็บของโครงสร้าง ณ บริเวณที่มีอาการ หรือปวดเฉพาะที่ (local pain) กับกรณีอาการปวดจากการบาดเจ็บของโครงสร้างที่อยู่ห่างออกไปจากบริเวณที่มีอาการ (refer pain หรือ remote pain) ซึ่งส่วนมากจะมีลักษณะเป็นอาการปวดร้าว คิดว่าหลาย ๆ คนกำลังสงสัยว่าอาการปวดร้าวนั้นคืออะไร เกิดขึ้นได้อย่างไร ลองค่อย ๆ ทำความเข้าใจกันครับ

อาการปวดร้าว คือการรับความรู้สึกปวดในตำแหน่งที่ไม่ใช่ตัวกระตุ้นหรือต้นเหตุของอาการโดยตรง แต่มาจากบริเวณอื่นที่อยู่ภายในโครงข่ายประสาทเดียวกัน มี 2 กลไกใหญ่ ๆ กลไกแรกเป็นผลจากการการเชื่อมโยงของเส้นประสาทรับความรู้สึก ที่มีโครงข่ายรับความรู้สึกไปในหลาย ๆ ตำแหน่งและหลายโครงสร้างตามแนวรากประสาทไขสันหลังระดับเดียวกัน เมื่อเกิดการบาดเจ็บในบริเวณใดบริเวณหนึ่งภายในโครงข่ายเส้นประสาท สัญญาณการรับความรู้สึกจะถูกส่งไปที่สมองเพื่อแปลผลสัญญาณ ซึ่งสมองจะไม่สามารถแปลผลลงรายละเอียดแต่ละจุดของแนวโครงข่ายเส้นประสาทได้ จึงเกิดเป็นลักษณะอาการปวดร้าว (4) โดยธรรมชาติกล้ามเนื้อจะมีเส้นประสาทไปเลี้ยงทุกมัดเพื่อควบคุมการเคลื่อนไหวในร่างกาย เพราะฉะนั้นเมื่อกล้ามเนื้อเกิดการบาดเจ็บอาการปวดจึงสามารถมีแนวร้าวไปตามแนวรากประสาทเดียวกับรากประสาทที่มาเลี้ยงกล้ามเนื้อได้

กลไกที่สองคือ การปวดร้าวอาจเกิดจากภาวะเส้นประสาทถูกรบกวนจากการกดเบียดที่บริเวณข้อต่อกระดูกสันหลังได้ กล่าวคือเมื่อเกิดการเสื่อมอักเสบหรือบาดเจ็บบริเวณข้อต่อกระดูกสันหลังอาจมีผลให้ช่องระหว่างกระดูกสันหลัง (intervertebral foramen) แคบลง ซึ่งช่องนี้เป็นทางออกของรากประสาทไขสันหลัง หากมีการแคบลงจนไปรบกวนเส้นประสาท จะทำให้มีการกระตุ้นรากประสาทที่ผิดปกติ มีผลให้เกิดอาการร้าวไปตามแนวรากประสาทระดับนั้น ๆ ได้ ผู้อ่านอาจเริ่มสงสัยแล้วว่าอาการปวดแขนที่เราเป็นจะเกิดจากสาเหตุอะไร ตรวจแยกอย่างไร ติดตามต่อได้เลยครับ

เริ่มจากการปวดแบบเฉพาะที่ก่อนครับ คือโครงสร้างที่ทำให้ปวดอยู่บริเวณที่ปวดโดยตรง เช่น ปัญหาเอ็นกล้ามเนื้อข้อศอกอักเสบ หรือ Tennis elbow สาเหตุมาจากการใช้งานมือซ้ำ ๆ ในผู้ที่ทำงานบ้าน หรือลักษณะงานในโรงงานและผู้ที่เล่นเทนนิส (5) โดยจะมีอาการปวดบริเวณข้อศอกด้านนอกขณะกำมือหรือกระดกข้อมือขึ้นลงเยอะ ๆ หากทำการยืด หรือเกร็งกล้ามเนื้อกระดกข้อมือขึ้น จะมีอาการปวดเหมือนที่เป็น  อาการไม่สัมพันธ์กับการขยับคอ หรือศีรษะ

ปัญหาต่อมาคืออาการปวดร้าว ที่มีแนวร้าวมาจากกล้ามเนื้อสะบักอักเสบหรือ myofascial pain syndrome ซึ่งมีแนวร้าวลงมาที่บริเวณศอกด้านนอก หรือบางรายอาจมีอาการชาบริเวณนิ้วก้อยกับนิ้วนางร่วมด้วยได้ อาการดังกล่าวอาจจะไม่มีจุดกดเจ็บบริเวณข้อศอกชัดเจนแต่จะมีจุดกดเจ็บบริเวณกล้ามเนื้อสะบักด้านนอกหรือกล้ามเนื้อ infraspinatus ซึ่งเมื่อกดจะมีแนวร้าวลงมาที่บริเวณศอกด้านนอกเหมือนที่เป็น และไม่สัมพันธ์กับการขยับหรือเคลื่อนไหวบริเวณคอ

ส่วนกรณีอาการปวดร้าวจากกระดูกต้นคอเสื่อม ที่ทำให้ช่องระหว่างกระดูกสันหลังแคบลงแล้วไปรบกวนรากประสาทนั้น ยกตัวอย่างเช่น กรณีข้อต่อกระดูกคอระดับ C₄-C₅ ซึ่งเป็นระดับที่พบว่ามีความเสื่อมได้บ่อยในระดับต้น ๆ กดทับหรือรบกวนรากประสาท ซึ่งรากประสาทที่มีปัญหาจะเป็นรากประสาทระดับ C₅ ความผิดปกติเช่น อาการปวดร้าว เจ็บ หรือ ชา จะเกิดขึ้นในพื้นที่บริเวณต้นแขนทางด้านนอกถึงบริเวณข้อศอก โดยจะสังเกตได้จากอาการปวดร้าวนั้นจะถูกกระตุ้นผ่านการเคลื่อนไหวของคอโดยเฉพาะในท่าเงยคอ หรือเงยคอร่วมกับเอียงศีรษะมาทางข้างที่มีปัญหา

จาก 3 ปัญหาที่กล่าวมาเราจะพบว่ามีสาเหตุมาจากปัญหาในจุดที่ปวด (local pain) คือปัญหาเอ็นกล้ามเนื้อศอกอักเสบ และปัญหาอาการปวดร้าว (Refer pain) จากปัญหากล้ามเนื้อสะบักอักเสบ และปัญหากระดูกคอเสื่อม มาถึงจุดนี้คิดว่าหลาย ๆ คนคงอยากตรวจร่างกายกันแล้วว่าอาการที่เป็นอยู่เกิดจากสาเหตุอะไร ตามมากันเลยครับ