กิจวัตรประจำวันตามช่วงวัย: พัฒนาการด้านการช่วยเหลือตนเอง
เมื่อเด็กเติบโตขึ้น นอกจากพัฒนาการด้านร่างกายและสติปัญญาแล้ว ทักษะที่ผู้ปกครองควรส่งเสริมอีกด้านก็คือ ทักษะด้านการช่วยเหลือตนเองในการทำกิจวัตรประจำวัน เพราะกิจวัตรประจำวันเป็นสิ่งที่ทุกคนจำเป็นต้องทำเป็นประจำทุกวันและเป็นทักษะพื้นฐานของคนทุกคน ซึ่งการช่วยเหลือตนเองก็คือ การที่เด็กสามารถทำกิจกรรมในชีวิตประจำวันได้ด้วยตนเอง ไม่ว่าจะเป็น การทานอาหาร การแต่งกาย การดูแลความสะอาดหลังขับถ่าย และ การดูแลทำความสะอาดร่างกายตนเอง เป็นต้น
เพราะอะไรการช่วยเหลือตนเองจึงสำคัญ ?
จากทฤษฎีการพัฒนาทางจิตวิทยาของแอริคสัน (Psychosocial Development: Erikson) กล่าวถึงเด็กในช่วงวัย 1-3 ปี เป็นช่วงวัยของการเป็นตัวของตนเอง ต้องการความเป็นอิสระ หากเปิดโอกาสให้เด็กได้ช่วยเหลือตนเอง เด็กจะรู้สึกภูมิใจและมีความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเองที่ทำสิ่งต่าง ๆ สำเร็จ ส่วนเด็กในช่วงวัย 3-6 ปี เป็นวัยที่อยากริเริ่มทำสิ่งต่าง ๆ ได้ด้วยตนเอง เด็กจะเรียนรู้การใช้เหตุและผล การตัดสินใจ การคิดแก้ปัญหาในขณะทำกิจกรรมต่าง ๆ ซึ่งหากผู้ปกครองเปิดโอกาส ฝึกฝน และส่งเสริมให้เด็กช่วยเหลือตนเองตั้งแต่แรกเริ่ม เด็กจะรับรู้ถึงความสามารถของตนเอง เกิดความภาคภูมิใจ และจะเชื่อมโยงไปสู่การพัฒนาทักษะด้านอื่น ๆ เช่น การคิดแก้ปัญหา การตัดสินใจ ความรับผิดชอบต่อตนเอง เป็นต้น (1)
เด็กจะเริ่มช่วยเหลือตนเองได้ตอนอายุกี่ขวบ ? (2-3)
อายุ 6 เดือน – 1 ปี
| การทานอาหาร | การแต่งกาย |
| – ช่วยประคองขวดนม
– ใช้นิ้วมือหยิบอาหารหรือขนมทานเองได้บางส่วน |
– เริ่มถอดหมวกเองได้
|
อายุ 1 ปี – 1 ปี 6 เดือน
| การทานอาหาร | การแต่งกาย |
| – ดื่มน้ำเองจากแก้ว โดยอาจมีทำหกบ้าง
– เริ่มใช้ช้อนเพื่อทานข้าว แต่ยังต้องช่วยป้อน |
– หวีผมเอง
– ถอดถุงเท้าและรองเท้าเองได้ – เริ่มถอดเสื้อผ้าเองบางส่วน |
อายุ 1 ปี 6 เดือน – 2 ปี
| การทานอาหาร | การแต่งกาย |
| – ใช้ช้อนทานข้าวได้ดีขึ้น
– ดื่มน้ำจากแก้วได้ดี |
– ปลดซิป และถอดเสื้อผ้าที่ไม่มีกระดุมได้เอง
– เริ่มใส่รองเท้าเองได้บางส่วน |
อายุ 2 ปี – 3 ปี
| การทานอาหาร | การแต่งกาย |
| – ดูดน้ำจากหลอดเองได้
– ช่วงใกล้ 3 ปี จะทานข้าวเองได้ทั้งหมด ใช้ช้อนและส้อมได้ดี |
– ดึงกางเกงขึ้นโดยต้องมีคนช่วย
– ใส่เสื้อหนาวเองได้ – ใส่รองเท้าที่ไม่มีเชือกเองได้
|
| การดูแลความสะอาดตนเอง | การเข้าห้องน้ำ และดูแลความสะอาดหลังขับถ่าย |
| – ล้างและเช็ดมือได้
– แปรงฟันโดยมีผู้ใหญ่ช่วยเหลือ |
– บอกความต้องการเข้าห้องน้ำ และถอดกางเกงเพื่อขับถ่ายในห้องน้ำได้ |
อายุ 3 – 4 ปี
| การทานอาหาร | การแต่งกาย |
| – เทน้ำหรือนมใส่แก้วเองได้ | – ปลดและติดกระดุมขนาดใหญ่ได้
– ติดกระดุมขนาดเล็กลงได้
|
| การดูแลความสะอาดตนเอง | การเข้าห้องน้ำ และดูแลความสะอาดหลังขับถ่าย |
| – ล้างหน้าและมือได้สะอาดมากขึ้น
– แปรงฟันเองโดยมีผู้ใหญ่ช่วยแนะนำ |
– เข้าห้องน้ำและทำความสะอาดเมื่ออุจจาระเองได้ |
อายุ 4 – 5 ปี
| การดูแลความสะอาดตนเอง | การแต่งกาย |
| – อาบน้ำด้วยตนเองสะอาด ยกเว้นหู คอ หลัง
– แปรงฟันเองโดยมีผู้ใหญ่ตรวจเช็ค
|
– ใส่เสื้อผ้าเองได้ทั้งหมด |
อายุ 5 – 6 ปี
| การดูแลความสะอาดตนเอง | การแต่งกาย |
| – อาบน้ำด้วยตนเองได้ทั้งหมด
– แปรงฟันเป็นเวลา |
– แต่งตัวเองได้เหมาะสม
– ช่วง 6 ปี เริ่มผูกเชือกรองเท้าได้เอง |
การฝึกให้เด็กช่วยเหลือตนเองได้ต้องฝึกอย่างค่อยเป็นค่อยไปตามลำดับขั้นพัฒนาการของเด็ก ผู้ปกครองต้องชี้ชวน ช่วยเหลือ ชี้แนะ และชมเชยในความพยายามของเด็ก เพื่อให้เด็กเกิดความเชื่อมั่นในความสามารถของตนเอง ทั้งนี้เด็กอาจจะยังไม่สามารถทำกิจวัตรประจำวันเองได้ทั้งหมดในครั้งแรก ๆ ที่สอน สิ่งสำคัญคือการเปิดโอกาสให้เด็กได้ฝึกฝนบ่อย ๆ เพื่อสะสมเป็นประสบการณ์และก่อเกิดเป็นทักษะ
เรียบเรียงโดย ก.บ.ศศิชา จันทร์วรวิทย์
เอกสารอ้างอิง
- สำนักงานเลขาธิการสภาการศึกษา องค์การทุนเพื่อเด็กแห่งสหประชาชาติ (ยูนิเซฟ) ประเทศไทย. ส่วนที่ 5 วิธีการพื้นฐานในการเลี้ยงดู ดูแล และพัฒนาเด็กปฐมวัยตาม “สมรรถนะ” ของเด็ก: หนังสือแนวแนะวิธีการเลี้ยงดู ดูแล และพัฒนาเด็กปฐมวัย ตามสมรรถนะ เพื่อเพิ่มคุณภาพเด็กตามวัย 0-5 ปี. พิมพ์ครั้งที่ 1. ประเทศไทย: บริษัท พริกหวานกราฟฟิค จำกัด; 2561. หน้า 1-19.
- Scharf RJ, Scharf GJ and Stroustrup A. Developmental Milestones. Pediatrics in Rev. 2016;37:p.25-38.
- Lowman DK. Development of occupations. Pediatric skills for occupational therapy assistants. 4th ed. 2016; p.97-113.
