กิจกรรมส่งเสริมความคิดความเข้าใจในผู้สูงอายุ ทำเองได้ ง่าย ๆ ที่บ้าน

ปัจจุบันประชากรผู้สูงอายุทั้งโลกล้วนมีอัตราที่เพิ่มมากขึ้นอย่างต่อเนื่อง (1) ผู้สูงอายุมักเผชิญการเปลี่ยนแปลงรูปแบบการใช้ชีวิต มีกระบวนการการทำงานหรือทักษะบางอย่างที่ถดถอยลง ทั้งทางด้านความสามารถทางด้านร่างกาย กระบวนการคิดความเข้าใจ ทักษะสังคม หรือความสามารถในการทำกิจกรรมต่าง ๆ เป็นต้น (2)

หนึ่งในปัญหาสุขภาพที่สำคัญและพบได้บ่อยในวัยสูงอายุได้แก่ ภาวะสมองเสื่อม ซึ่งมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างรวดเร็ว จากการสํารวจเพื่อคัดกรองภาวะสมองเสื่อมในประชากรที่มีอายุ 60 ปีขึ้นไปในประเทศไทยพบความชุกของผู้สูงอายุที่มีภาวะสมองเสื่อมถึงร้อยละ 8.10 (3) โดยปัจจัยที่มีผลต่อการเปลี่ยนแปลงกระบวนการคิดความเข้าใจในผู้สูงอายุมีหลายปัจจัย เช่น อายุที่เพิ่มมากขึ้น การทำงานของระบบประสาทที่เปลี่ยนแปลงไป ประวัติการดื่มเครื่องดื่มแอลกอฮอล์ ปัจจัยที่มีผลจากการนอนหลับ ความเครียด และรูปแบบการรับประทานอาหาร เป็นต้น (4)

การกระตุ้นหรือการคงไว้ซึ่งความสามารถของการทำงานของสมองมีหลากหลายวิธี ซึ่งการกระตุ้นความคิดความเข้าใจร่วมกับการออกกำลังกาย เป็นอีกวิธีหนึ่งที่ช่วยส่งเสริมหรือคงความสามารถที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการคิดความเข้าใจได้ (5-7)

นักกิจกรรมบำบัดจึงอยากร่วมแบ่งปันกิจกรรมการออกกำลังกายง่าย ๆ โดยใช้อุปกรณ์ที่สามารถหาได้ภายในบ้านมาให้ทุกท่านได้ลองทำตามกันครับ ซึ่งรูปแบบกิจกรรมจะเป็นกิจกรรมที่ใช้จะเป็นการเคลื่อนไหวของกลุ่มกล้ามเนื้อมัดเล็ก (Fine motor) ร่วมกับกิจกรรมส่งเสริมความสามารถด้านความคิดความเข้าใจ (Cognitive function) ดังนี้

กิจกรรม กลิ้งมะนาวในมือนึกชื่อสิ่งของ

เป้าหมาย : ส่งเสริมการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อภายในมือ เพื่อคงการทำงานของกล้ามเนื้อเอ็นข้อต่อ กระตุ้นความสามารถของสมองในการดึงข้อมูลความจำ ความจำแบบทันทีทันใด และการจัดหมวดหมู่

อุปกรณ์ : มะนาว 1-2 ลูก และนาฬิกา

วิธีการ เรียงลำดับจากง่ายไปยาก

1. ใช้มือขวาจับลูกมะนาวแล้วหงายมือขึ้น กลิ้งลูกมะนาวไปรอบ ๆ ภายในมือโดยพยายามกลิ้งให้ขั้วของลูกมะนาวเปลี่ยนทิศทางไปยังตำแหน่งต่าง ๆ ขณะเดียวกันให้บอกชื่อสัตว์หรือผลไม้โดยที่ต้องไม่ซ้ำกับคำที่พูดไปแล้วให้ได้มากที่สุด ภายใน 1 นาที แล้วสลับไปลองทำด้วยมือซ้าย

2. เปลี่ยนเป็นใช้มือกลิ้งลูกมะนาวกับพื้นโต๊ะ วนเป็นรูปวงกลมไปด้านขวาแล้วกลับมาด้านซ้าย พร้อมทั้งบอกชื่อผลไม้ให้ได้มากที่สุดโดยไม่ซ้ำ ภายใน 1 นาที

3. สลับตำแหน่งลูกมะนาวในมือทีละ 2 ลูก โดยพยายามสลับตำแหน่งของลูกมะนาวโดยใช้เพียงมือเดียว พร้อมทั้งพูดชื่ออาหารให้ได้มากที่สุดภายใน 1 นาที (สามารถปรับเปลี่ยนเป็นหมวดหมู่อื่นได้ เช่น ผัก ดอกไม้ ชื่อสัตว์ ชื่อจังหวัดเป็นต้น)

กิจกรรม เด็ดผักรวมเลข

เป้าหมาย : ส่งเสริมความคล่องแคล่วและการเคลื่อนไหวร่างกายแบบแยกส่วน ส่งเสริมกระบวนการคิดคำนวณ ส่งเสริมสมาธิการจดจ่อ ส่งเสริมทักษะด้านความจำขณะทำงาน ส่งเสริมความต่อเนื่องในการทำกิจกรรม

อุปกรณ์: ผักประเภทต่าง ๆ เช่น กะเพรา โหระพา พริก เป็นต้น

วิธีการ เรียงลำดับจากง่ายไปยาก

1. ใช้นิ้วมือเด็ดผักโดยเริ่มจากใช้นิ้วโป้งเป็นหลักจับนิ้วชี้ เด็ดผักครั้งที่ 1 ต่อมาสลับเป็นนิ้วโป้งกับนิ้วกลาง เด็ดผักครั้งที่ 2 สลับเป็นนิ้วโป้งกับนิ้วนาง และนิ้วก้อยตามลำดับ พร้อมกับนับเลขไปด้วย

2. ใช้นิ้วมือเด็ดผักโดยนับเลขเพิ่มขึ้นทีละ 2 เช่น เด็ดผักหนึ่งครั้งนับ 2 เด็ดผักครั้งต่อไปนับ 4 ไปเรื่อย ๆ (สามารถเพิ่มลำดับการนับจาก 2 เป็นทีละ 3, 4 หรือ 5 ได้)
3. ให้ใช้ทั้งสองมือสลับกันเด็ดผัก พร้อมทั้งนับเลขเพิ่มขึ้นทีละ 2 หรือ 3

กิจกรรม กำเหรียญรวมเงิน

เป้าหมาย : ส่งเสริมการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อภายในมือ เพื่อคงการทำงานของกล้ามเนื้อเอ็นข้อต่อ กระตุ้นความสามารถของสมองในการแยกแยะข้อมูล ส่งเสริมกระบวนการคิดคำนวณ กระตุ้นการรับรู้ความรู้สึกบริเวณฝ่ามือและนิ้ว

อุปกรณ์: เหรียญประเภทต่าง ๆ ไม่จำกัดจำนวน

วิธีการ เรียงลำดับจากง่ายไปยาก

1. สุ่มกำเหรียญไว้ในฝ่ามือประมาณ 5-6 เหรียญ จากนั้นค่อย ๆ ใช้นิ้วเคลื่อนเหรียญจากฝ่ามือมาไว้ที่ปลายนิ้วแล้ววางไว้ที่โต๊ะทีละ 1 เหรียญ เมื่อวางเหรียญแล้วให้บวกค่าของเงินที่วางไปเรื่อย ๆ

(ภาพตัวอย่างแสดงการเคลื่อนเหรียญในมือไปยังนิ้ว เริ่มจากภาพด้านซ้ายไปด้านขวามือตามลำดับ)

2. สุ่มกำเหรียญ 1 บาท 5 บาท และ 10 บาท ไว้ในฝ่ามือประมาณ 5-6 เหรียญ จากนั้นค่อย ๆ ใช้นิ้วเคลื่อนเหรียญจากฝ่ามือมาไว้ที่ปลายนิ้วแล้ววางไว้ที่โต๊ะทีละเหรียญ ขณะทำให้หลับตาและใช้เพียงการสัมผัสในการแยกประเภทของเหรียญ โดยเหรียญ 1 บาทวางไว้ทางด้านซ้ายมือ 5 บาทวางตรงกลาง และเหรียญ 10 บาท วางไว้ด้านขวามือ (สามารถเปลี่ยนประเภทของเหรียญหรือตำแหน่งที่วางได้ตามความเหมาะสม) จากนั้นลืมตาแล้วรวมจำนวนค่าของเหรียญ

กิจกรรม พับกระดาษ

เป้าหมาย : ส่งเสริมการเคลื่อนไหวของกล้ามเนื้อภายในมือ เพื่อคงการทำงานของกล้ามเนื้อเอ็นข้อต่อ ส่งเสริมสหสัมพันธ์การเคลื่อนไหวของร่างกายทั้ง 2 ซีก และสหสัมพันธ์การทำงานของตาและมือ กระตุ้นความสามารถของสมองในด้านกระบวนการคิดและการทำกิจกรรมตามขั้นตอน ส่งเสริมสมาธิ การจดจ่อ ความต่อเนื่องขณะทำกิจกรรม

อุปกรณ์: กระดาษ แบบตัวอย่างสำหรับการฝึกพับกระดาษ

วิธีการ เรียงลำดับจากง่ายไปยาก

1. เริ่มพับกระดาษตามแบบที่คุ้นเคยหรือเคยทำในอดีต เช่น ถุงกระดาษ พัด ดอกไม้ จดหมาย เป็นต้น
2. พับกระดาษตามแบบง่าย ๆ โดยเลือกแบบที่ไม่ซับซ้อน เช่น ถ้วยกระดาษ เรือ เป็นต้น
3. กิจกรรมสานกระดาษสลับสี

ตัวอย่าง กิจกรรมการพับถ้วยกระดาษ

(ภาพตัวอย่างการพับถ้วยกระดาษ เริ่มจากภาพด้านซ้ายไปด้านขวามือตามลำดับ)

ตัวอย่าง กิจกรรมสานกระดาษสลับสี

นอกเหนือจากกิจกรรมข้างต้นการทำกิจกรรมที่ต้องใช้ความคิดความจำอย่างสม่ำเสมอ การรับประทานอาหารที่มีประโยชน์ การทำจิตใจให้แจ่มใส หลีกเลี่ยงภาวะเครียด การพักผ่อนอย่างเพียงพอ รวมถึงการเข้าร่วมกิจกรรมทางสังคม จะช่วยกระตุ้นและคงความสามารถของกระบวนการความคิดความเข้าใจของผู้สูงอายุได้ (8)

นักกิจกรรมบำบัดจึงอยากขอเชิญชวนผู้สูงอายุใช้เวลาว่างขณะอยู่ที่บ้านทำกิจกรรมเพื่อส่งเสริมหรือคงความสามารถในการทำงานของร่างกายด้วยอุปกรณ์ที่หาได้ง่าย ๆ ภายในบ้านครับ

เรียบเรียงโดย ก.บ. ชนิตพล บุญยะวัตร

เอกสารอ้างอิง

1. United Nations [homepage on the Internet]. New York: United Nations; [update 2020 Oct; cited 2021 Jan 20]. World Population Ageing 2020 Highlights; [about 1 screen]. Available from: https://www.un.org/development/desa/pd/sites/www.un.org.development.desa.pd/files/undesa_pd-2020_world_population_ageing_highlights.pdf
2. Perkinson M, Barney K. Gerontological occupational therapy: conceptual frameworks, historical contexts, and practice principles. In: Barney KF, Perkinson MA, editors. Occupational therapy with aging adults promoting quality of life through collaborative practice. St. Louis: Elsevier; 2016. p. 1-12.
3. รัตนา พึ่งเสมา. บทบาทพยาบาลในการดูแลผู้ป่วยที่มีภาวะสมองเสื่อม. วารสารพยาบาลสภากาชาดไทย2563;13(1):15-24.
4. Kempf C, Schwarz LR, Desai AK, Perkinson MA. Cognitive impairment, dementia, and occupational therapy interventions. In: Barney KF, Perkinson MA, editors. Occupational therapy with aging adults promoting quality of life through collaborative practice. St. Louis: Elsevier; 2016. p. 245-63.
5. Law L, Mok VC, Yau MM. Effects of functional tasks exercise on cognitive functions of older adults with mild cognitive impairment: a randomized controlled pilot trial. Alzheimers Res Ther. 2019;11(98):1-10.
6. Law LL, Barnett F, Yau MK, Gray MA. Effects of combined cognitive and exercise interventions on cognition in older adults with and without cognitive impairment: a systematic review. Mech Ageing Dev. 2014(15):61-75.
7. Rosa A, Solana E, Corpas R, Bartrés-Faz D, Pallàs M, Vina J et al. Long-term exercise training improves memory in middle-aged men and modulates peripheral levels of BDNF and Cathepsin B. Sci Rep. 2019:1-11.
8. เพื่อนใจ รัตตากร. การบำบัดรักษาปัญหาด้านความรู้ความเข้าใจในผู้สูงอายุ. ใน: พีรยา มั่นเขตวิทย์. (บรรณาธิการ) การบำบัดรักษาทางกิจกรรมบำบัดสำหรับผู้ที่มีความบกพร่องของการรับรู้และความรู้ความเข้าใจ. เชียงใหม่: ดาราวรรณการพิมพ์. 2551. หน้า 197-215.