กล้ามเนื้องอสะโพกตึงตัวภัยเงียบคนปวดหลัง

กล้ามเนื้องอสะโพก (iliopsoas muscle) เกิดจากการรวมตัวของกล้ามเนื้อ psoas major และกล้ามเนื้อ iliacus กล้ามเนื้องอสะโพกมีการวางตัวอยู่ที่แนวกระดูกสันหลังส่วนล่างทอดตัวผ่านกระดูกเชิงกรานและไปบรรจบอยู่ที่ปุ่มกระดูกต้นขา (1, 2) หน้าที่ของกล้ามเนื้องอสะโพกมีหน้าที่ตรงตามชื่อ คือทำหน้าที่ในการงอข้อสะโพก แต่ในขณะเดียวกันจากแนวการวางตัวของกล้ามเนื้อ สามารถเคลื่อนกระดูกสันหลังส่วนล่างได้ในทิศทางก้มตัวไปด้านหน้าและเอียงตัวไปด้านข้าง (1)

จากแนวการวางตัวของกล้ามเนื้อจะพบว่ามีส่วนที่พาดผ่านกระดูกสันหลังส่วนล่าง ซึ่งบริเวณดังกล่าวกล้ามเนื้องอสะโพกจะทำหน้าที่ช่วยเพิ่มความมั่นคงให้กับกระดูกสันหลังส่วนล่าง เปรียบได้กับกระดูกสันหลังส่วนล่างคือเสากระโดงเรือ กล้ามเนื้องอสะโพกคือเชือกหรือสลิงได้ทำหน้าที่เพิ่มความมั่นคงและเพิ่มแรงบีบกระชับต่อหมอนรองกระดูกสันหลัง (3) ในขณะเดียวกันกล้ามเนื้องอสะโพกยังมีผลต่อส่วนเว้าส่วนโค้งของกระดูกสันหลังส่วนล่าง เป็นอีก 1 ปัจจัยที่พบว่าทำไมบางคนหลังแอ่นบางคนหลังงอ (4)

ในสภาวะปกติความตึงตัวของกล้ามเนื้องอสะโพก จะช่วยส่งเสริมให้เกิดความมั่นคงและควบคุมส่วนโค้งกระดูกสันหลังส่วนล่าง แต่รู้หรือไม่ว่า กล้ามเนื้องอสะโพกที่มีความตึงตัวมากกว่าปกติเกิดขึ้นได้จากสาเหตุอะไรบ้าง จากงานวิจัยพบว่ากล้ามเนื้องอสะโพกตึงตัวสามารถพบได้ในผู้ที่นั่งนาน ๆ พนักงานออฟฟิศ (5) และการออกกำลังกายโดยเฉพาะการวิ่งซึ่งได้รับความนิยมในปัจจุบัน (6) กิจกรรมหรือการใช้งานที่ส่งเสริมให้กล้ามเนื้ออยู่ในลักษณะหดสั้น กล้ามเนื้อจะมีการปรับเปลี่ยนใยกล้ามเนื้อขนาดเล็ก (muscle fiber) ให้ปรับอยู่ในช่วงความยาวนั้น ๆ เปรียบได้กับยางยืดที่ไม่ค่อยได้ยืดออก จะมีแรงตึงสะสม  และความยาวหดสั้นลง จึงส่งผลให้กล้ามเนื้อมีความตึงตัวเพิ่มมากขึ้น (5)

เมื่อกล้ามเนื้องอสะโพกมีความตึงตัวเพิ่มขึ้นสามารถส่งผลต่อกระดูกสันหลังส่วนล่างและกล้ามเนื้อรอบ ๆ ได้อย่างไร จะอธิบายดังนี้ จากที่กล่าวไปตอนต้น กล้ามเนื้องอสะโพกมีความสามารถเคลื่อนกระดูกสันหลังส่วนล่างไปในทิศทางก้มตัว แต่ถ้ามีความตึงตัวสูงขึ้นจะทำให้กระดูกสันหลังส่วนล่างมีแนวโน้มอยู่ในท่าก้มมากขึ้น ในขณะที่ร่างกายยังคงต้องใช้งานในท่าตั้งตรง กล้ามเนื้อเหยียดหลังส่วนล่าง (back extensor) เป็นกล้ามเนื้อที่ทำหน้าที่ยืดหลังให้ตรง (7) ต้องทำงานมากขึ้นเพื่อให้ร่างกายสามารถตั้งตรง จึงเป็นสาเหตุให้เกิดอาการปวดหลังส่วนล่างได้ ต่อมาผลกระทบที่มีต่อกระดูกสันหลังส่วนล่างเมื่อความตึงตัวกล้ามเนื้องอสะโพกเพิ่มขึ้น คือการเพิ่มแรงบีบกระชับให้กลายเป็นแรงบีบอัดที่กระดูกสันหลังส่วนล่างเป็นเหตุให้โครงสร้างภายใน ซึ่งประกอบด้วยหมอนรองกระดูกสันหลัง (disc) และข้อต่อภายในกระดูกสันหลัง (facet joint) รับแรงกดมากขึ้นจึงทำให้เกิดการบาดเจ็บภายในโครงสร้างดังกล่าวได้ (8) เป็นผลให้เกิดอาการปวดหลังส่วนล่าง และสุดท้ายคือปัญหาที่ส่งผลต่อส่วนโค้งของกระดูกสันหลังส่วนล่าง (lumbar posture) เมื่อกล้ามเนื้องอสะโพกมีความตึงตัวเพิ่มมากขึ้น มีผลทำให้กระดูกเชิงกรานบิดหมุนไปด้านหน้า กระดูกสันหลังส่วนล่างแอ่นมากขึ้นและกล้ามเนื้อโดยรอบของหลังส่วนล่างมีความยาวกล้ามเนื้อที่เปลี่ยนแปลงไป และยังส่งผลกระทบต่อกระดูกสันหลังในระดับอื่น ๆ ต้องมีการปรับโครงสร้างตามไปด้วยเพิ่มรักษาสมดุลแนวโครงสร้างกระดูกสันหลัง (9) เป็นเหตุให้เกิดอาการปวดหลังส่วนล่างตามมาได้

จากเหตุและผลที่กล่าวมาข้างต้น จะพบว่ากล้ามเนื้องอสะโพกตึงตัวสามารถส่งผลให้เกิดอาการปวดหลังส่วนล่างได้ แต่ไม่ใช่ทุกคนที่มีอาการปวดหลังส่วนล่างจะมีปัญหาจากกล้ามเนื้องอสะโพกตึงตัวกันทุกคน จัดเป็นเพียงสาเหตุหนึ่งที่ส่งผลให้เกิดอาการปวดหลังส่วนล่างได้ ถ้าเรามีกิจวัตรประจำวันอยู่ในท่านั่งนาน ๆ หรือชอบออกกำลังกาย จะดีกว่าหรือไม่ ถ้าเรามาใส่ใจดูแลสุขภาพกล้ามเนื้องอสะโพกกันเพื่อป้องกันปัญหาปวดหลังส่วนล่าง

เรียบเรียงโดย กภ. เดชวิน หลายศิริเรืองไร

เอกสารอ้างอิง

1. Anderson CN.Iliopsoas:Pathology, Diagnosis, and Treatment. Clin Sports Med. 2016;35(3):419-33.
2. Cronin CG, Lohan DG, Meehan CP, Delappe E, McLoughlin R, O’Sullivan GJ, et al. Anatomy, pathology, imaging and intervention of the iliopsoas muscle revisited. Emerg Radiol. 2008;15(5):295-310
3. Santaguida PL, McGill SM. The psoas major muscle: a three-dimensional geometric study. J Biomech. 1995;28(3):339-45.
4. Glard Y, Launay F, Viehweger E, Guillaume J-M, Jouve J-L, Bollini G. Hip flexion contracture and lumbar spine lordosis in myelomeningocele. J Pediatr Orthop. 2005;25(4):476-8.
5. Boukabache A, Preece SJ, Brookes N. Prolonged sitting and physical inactivity are associated with limited hip extension: A cross-sectional study. Musculoskelet Sci Pract. 2021;51:102282.
6. Dydyk AM, Sapra A. Psoas Syndrome. In: StatPearls. Treasure Island (FL): StatPearls Publishing; 2021 Jan. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK551701/
7. Todd AI, Bennett AI, Christie CJ. Physical implications of prolonged sitting in a confined posture-a literature review. Ergonomics SA. 2007; 19(2):7-21.
8. Mörl F, Bradl I. Lumbar posture and muscular activity while sitting during office work. J Electromyogr Kinesiol. 2013;23(2):362-8.
9. Liebenson C. Rehabilitation of the spine: a practitioner’s manual. 2^nd ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2007: 37-38.