ภาวะท่อน้ำนมอุดตันดูแลได้ด้วยตนเอง
การให้ลูกน้อยได้ทานนมแม่เพียงอย่างเดียวในช่วง 6 เดือนแรกหลังคลอดเป็นสิ่งสำคัญ เพราะนมแม่มีสารอาหารที่เหมาะสมและเพียงพอกับความต้องการของลูกน้อย รวมถึงในนมแม่ยังมีสารอาหารที่สามารถช่วยกระตุ้นระบบภูมิคุ้มกันอีกด้วย (1, 2) แต่ปัจจุบันอัตราการเลี้ยงลูกด้วยนมแม่อย่างเดียวในช่วง 6 เดือนแรกและกินนมแม่ควบคู่อาหารตามวัยจนถึงอายุ 2 ปีหรือนานกว่านั้นในประเทศไทยยังอยู่ในระดับต่ำกว่าคำแนะนำขององค์การอนามัยโลก(WHO) (3) จากหลายสาเหตุ เช่น การขาดความรู้ที่ถูกต้องในการให้นมลูกของคุณแม่ คุณแม่ไม่อยากให้นมลูกจากความเหนื่อยและการพักผ่อนไม่เพียงพอ อาการปวดหรือไม่สบายตัวเวลาให้นม เป็นต้น ภาวะท่อน้ำนมอุดตันเป็นอีกหนึ่งสาเหตุที่ทำให้เกิดอาการปวดได้ในคุณแม่ที่อยู่ในช่วงให้นมบุตร กายภาพบำบัดเป็นอีกหนึ่งวิชาชีพที่มีบทบาทในการดูแลคุณแม่ที่มีปัญหาท่อน้ำนมอุดตัน ไม่ว่าจะเป็นการให้คำแนะนำเพื่อป้องกันการเกิดภาวะท่อน้ำนมอุดตันและการรักษาเพื่อแก้ไขอาการท่อน้ำนมอุดตัน ทำให้คุณแม่สามารถบรรเทาอาการปวดและมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น บทความนี้จะมีวิธีเบื้องต้น มาฝากคุณแม่เพื่อใช้ในการบรรเทาอาการปวดและดูแลตนเองเบื้องต้นสำหรับภาวะท่อน้ำนมอุดตัน
ท่อน้ำนมอุดตันคืออะไร (4, 5)
ท่อน้ำนมอุดตัน (blocked duct) คือ การคั่งค้างของน้ำนมในท่อน้ำนม เนื่องจากมีของแข็งอุดกั้นบริเวณท่อน้ำนม จากการระบายน้ำนมออกจากเต้านมไม่เพียงพอ โดยจะมีอาการเพียงเฉพาะจุดไม่ได้เป็นทั้งเต้า
อาการท่อน้ำนมอุดตัน
- คลำพบก้อนแข็งบริเวณที่ท่อน้ำนมอุดตัน เมื่อกดลงไปจะรู้สึกเจ็บ
- บวมแดงและรู้สึกตึงบริเวณที่มีก้อน
- อุณหภูมิร่างกายปกติ ไม่มีไข้
- ลักษณะหัวนมและลานนมผิดรูปไป บางครั้งอาจมีอาการเส้นเลือดปูดออกมาอย่างเห็นได้ชัด
- อาจพบร่วมกับจุดสีขาวที่หัวนม (White dot)
สาเหตุของอาการท่อน้ำนมอุดตัน
- คุณแม่ระบายน้ำนมไม่หมด ยังมีน้ำนมค้างอยู่ในเต้านม
- เต้านมคัดเป็นเวลานานไม่มีการระบายน้ำนมออก
- คุณแม่ให้ลูกดูดนมเพียงข้างเดียวหรือไม่เกลี้ยงเต้า
- ใส่เสื้อชั้นในที่คับแน่นจนเกินไป ทำให้น้ำนมไหลได้ไม่สะดวก
การดูแลรักษาอาการท่อน้ำนมอุดตันเบื้องตันด้วยตนเอง
-
การประคบร้อนหรือประคบเย็น
ประคบเย็น (4, 6)
คุณแม่สามารถประคบเย็นในกรณีที่มีอาการอักเสบเฉียบพลันสังเกตได้จากอาการปวด บวม แดง ร้อน การประคบเย็นทำเพื่อลดอาการปวดและบรรเทาอาการอักเสบ
วิธีการ ประคบด้วยเจลเย็นหรือน้ำแข็งผสมน้ำอัตราส่วน 1 ต่อ 1 ประคบนาน 15-20 นาที บริเวณที่มีอาการอักเสบ ทุก 3-4 ชั่วโมง ระหว่างประคบควรรู้สึกเย็นสบาย ไม่มีอาการปวดหรือแสบ และหลีกเลี่ยงไม่ประคบเย็นบริเวณหัวนม เนื่องจากทำให้เกิดแผลจากความเย็นได้
ภาพที่ 1 แสดงการประคบเย็น
ประคบร้อน(4, 7)
คุณแม่ประคบร้อนเพื่อบรรเทาอาการปวด ทำให้เต้านมและกล้ามเนื้อหน้าอกเกิดการผ่อนคลาย เพิ่มการไหลเวียนทำให้น้ำนมหลั่งได้ดีขึ้น
วิธีการ ระหว่างประคบร้อนควรรู้สึกอุ่นสบาย ไม่ร้อนจนเกินไป ประคบ 15-20 นาที ก่อนให้นมหรือขณะให้นม และหลีกเลี่ยงไม่ประคบร้อนบริเวณหัวนม เนื่องจากทำให้เกิดแผลจากความร้อนได้
ภาพที่ 2 แสดงการประคบร้อน
-
การนวดเต้านมด้วยตนเองและการระบายน้ำนม(4, 5, 8)
เทคนิคที่ 1 นวดผ่อนคลายเต้านม
ภาพที่ 3 แสดงการนวดผ่อนคลายเต้านม
วิธีการ
- วางมือบริเวณด้านบนและด้านล่างของเนินอก ให้รู้สึกกระชับที่เต้านม แต่ไม่ทำให้เกิดอาการเจ็บ
- ออกแรงผ่านส่วนส้นมือและนิ้วมือไปยังทิศตรงข้าม ทำ 10 ครั้ง/รอบ ทำ 5 รอบ
เทคนิคที่ 2 นวดผ่อนคลายท่อน้ำนม
ภาพที่ 4 แสดงการนวดผ่อนคลายท่อน้ำนม
วิธีการ
- ปลายนิ้วชี้และนิ้วกลางว่าบนเต้านม
- ออกแรงกดเล็กน้อย นวดเป็นวงกลม ในทิศทางไล่ลงสู่หัวนม โดยเน้นที่บริเวณก้อนแข็ง ทำประมาณ 3-5 นาที
เทคนิคที่ 3 ลูบกระตุ้นการไหลของน้ำนม
ภาพที่ 5 แสดงการลูบกระตุ้นการไหลของน้ำนม
วิธีการ
- ใช้มือประคองฐานด้านล่างเต้านม มืออีกข้างว่างที่ฐานด้านบน
- ออกแรงลูบให้ความหนัก ทิศจากฐานสู่หัวนม เน้นในจุดที่มีภาวะคัดตึง ทำข้างละ 3-5 ครั้ง
เทคนิคที่ 4 การระบายน้ำนมด้วยมือ(9, 10)
ภาพที่ 6 แสดงการระบายน้ำนมด้วยมือ
วิธีการ
- วางนิ้วหัวแม่มือและนิ้วชี้เป็นรูปตัว U บนเต้านมอยู่ตำแหน่งห่างจากฐานหัวนม 3-4 เซนติเมตร
- กดนิ้วมือเข้าหากระดูกทรวงอก ในลักษณะ Press
- บีบนิ้วหัวแม่มือและนิ้วชี้เข้าหากัน ในลักษณะ Compress
- คลายนิ้วที่บีบโดยนิ้วไม่ยกขึ้นจากผิวหนัง ในลักษณะ Relax
- ออกแรงเป็นจังหวะต่อเนื่อง Press-Compress-Relax สามารถเปลี่ยนมือหรือทิศการจับไปรอบบริเวณเต้านมได้ โดนเน้นในจุดที่เป็นก้อน
-
การปรับเปลี่ยนพฤติกรรม
-
การให้นม คุณแม่ควรให้ลูกดูดนมจากเต้าข้างที่มีปัญหาก่อน เพื่อระบายน้ำนมออกและช่วยลดความปวดขณะลูกกำลังดูดนม ให้นวดเบาๆเหนือบริเวณที่อุดตันไล่ลงไปถึงหัวนม เพื่อระบายน้ำนมที่อุดตันออกหลังจากที่ลูกดูดนมเสร็จแล้ว แต่ยังมีน้ำนมค้างอยู่คุณแม่ควรปั๊มหรือบีบระบายน้ำนมเพื่อป้องกันการอุดตันของท่อน้ำนม
-
จัดท่าทางให้เหมาะสม ลูกควรอยู่ในท่าที่คางลูกชิดบริเวณเต้านมของแม่ ปากของลูกอมถึงลานนมเพื่อให้สามารถดูดนมได้อย่างมีประสิทธิภาพ และเมื่อลูกดูดนมควรได้ยินเสียงดูดดังชัดเจน คุณแม่ควรอยู่ในท่าทางที่ผ่อนคลาย นั่งหรือนอนในท่าที่สบายเนื่องจากการให้นมต้องใช้เวลานาน หากอยู่ในท่าทางที่ไม่เหมาะสมอาจทำให้คุณแม่เกิดอาการปวดได้
-
การเลือกเสื้อผ้า คุณแม่ควรสวมเสื้อชั้นในที่ใส่พอดี และขอบไม่กดทับเต้านม
-
แต่หากคุณแม่ได้ทำการรักษาและดูแลตนเองไปสักระยะหนึ่งแล้วอาการท่อน้ำนมอุดตันยังไม่ดีขึ้นแนะนำให้คุณแม่พบแพทย์หรือนักกายภาพบำบัดเพื่อทำการรักษาต่อไป เนื่องจากหากมีการอุดตันของท่อน้ำนมเป็นเวลานานอาจทำให้พัฒนาไปเป็นเต้านมอักเสบ (Mastitis) หรือฝีที่เต้านม (Breast abscess)ได้ การดูแลภาวะท่อน้ำนมอุดตันที่ดีที่สุดคือการป้องกัน เนื่องจากภาวะดังกล่าวจะทำให้คุณแม่มีอาการปวดและรู้สึกไม่สบายตัวได้ระหว่างให้นมลูก ซึ่งจะทำให้คุณแม่มีคุณภาพชีวิตแย่ลง ดังนั้นคุณแม่ควรมีการระบายนมให้เกลี้ยงเต้าเสมอ มีวินัยในการให้นมลูกหรือปั๊มนมตามเวลาทุก 2-3 ชั่วโมง ไม่ใส่ชุดชั้นในหรือเสื้อผ้าที่รัดเน้นจนเกินไป เพื่อเป็นการป้องกันไม่ให้เกิดภาวะท่อน้ำนมอุดตันได้ในอนาคต
เรียบเรียงโดย กภ.วัลย์ลิกา ประเสริฐกุล
เอกสารอ้างอิง
- Lawrence RA. Maternal nutrition and supplements for mother and infant. In: Lawrence RA, Lawrence RM, editors. Breastfeeding. 9th ed. Philadelphia: Elsevier; 2022. p. 247-77.
- Victora CG, Bahl R, Barros AJ, França GV, Horton S, Krasevec J, et al. Breastfeeding in the 21st century: epidemiology, mechanisms, and lifelong effect. LancetLANCET. 2016;387(10017):475-90.
- การสำรวจสถานการณ์เด็กและสตรีในประเทศไทย In: สำนักงานสถิติแห่งชาติ, editor. กองสถิติพยากรณ์ สำนักงานสถิติแห่งชาติ พ.ศ.2565.
- ศิริรัตน์ เกียรติกูลานุสรณ์ การจัดการทางกายภาพบำบัดในผู้ป่วยท่อน้ำนมอุดตัน Physical Therapy Management in Plugged Ducts. CUTJ. 2018;24(2):320-34.
- Munsittikul N, Tantaobharse S, Siripattanapipong P, Wutthigate P, Ngerncham S, Yangthara B. Integrated breast massage versus traditional breast massage for treatment of plugged milk duct in lactating women: a randomized controlled trial. Int. Breastfeed. J. 2022;17(1):43.
- Yao Y, Long T, Pan Y, Li Y, Wu L, Fu B, Ma H. Five-step systematic therapy for treating plugged ducts and mastitis in breastfeeding women: A case–control study. Asian Nurs. Res. 2021;15(3):197-202.
- Cooper BB, Kowalsky DS. Physical Therapy Intervention for Treatment of Blocked Milk Ducts in Lactating Women. J Womens Health. 2006;30(2):26.
- Witt AM, Bolman M, Kredit S, Vanic A. Therapeutic breast massage in lactation for the management of engorgement, plugged ducts, and mastitis. J Hum Lact. 2015;32(1):123-31.
- Khatoon S, Begum T, Begum N. Expression of breast milk-an update. J Shaheed Suhrawardy Med Coll. 2013;4(2):62-4.
- Steurer LM, Smith JR. Manual expression of breast milk: A strategy to aid in breastfeeding success. J. Perinat. Neonatal Nurs. 2018;32(2):102-3.
